TÓM TẮT
Nguyên nhân gây xoay ngoài bàn chân – Các nguyên nhân thường gặp nhất gây xoay ngoài bàn chân ở trẻ em thường liên quan đến tư thế trong tử cung và thường tự cải thiện thông qua quá trình tăng trưởng và phát triển bình thường. Các nguyên nhân này bao gồm (bảng 2):
- Co rút xoay ngoài khớp háng – Tình trạng co rút xoay ngoài sinh lý của khớp háng do tư thế trong tử cung, xuất hiện từ khi sinh cho đến khi trẻ bắt đầu tập đi. Đặc điểm của co rút xoay ngoài khớp háng là góc tiến triển của bàn chân và xương bánh chè xoay ngoài, tăng khả năng xoay ngoài và giảm khả năng xoay trong. Tình trạng này thường tự hết khi trẻ bắt đầu đi. (Xem ‘Co rút xoay ngoài khớp háng’ ở dưới.)
- Xoắn xương chày ra ngoài – Đây là tình trạng xương chày xoay ngoài (xoay ra phía ngoài) so với trục liên lồi cầu của xương đùi. Tình trạng này có thể liên quan đến sinh non và tư thế nằm sấp. Đặc điểm nhận diện là góc tiến triển bàn chân xoay ngoài, góc tiến triển xương bánh chè ở mức trung tính hoặc xoay ngoài, và mắt cá trong nằm ngang mức hoặc nằm trước mắt cá ngoài. Xoắn xương chày ra ngoài thường không tự điều chỉnh và có thể tăng lên khi trẻ lớn dần. Mặc dù hầu hết bệnh nhân không có triệu chứng, nhưng có thể tăng nguy cơ đau hoặc mất vững khớp bánh chè-đùi và viêm khớp gối. Những bệnh nhân có triệu chứng có thể cần phẫu thuật đục xương xoay (derotational osteotomy). (Xem ‘Xoắn xương chày ra ngoài’ ở dưới.)
- Hướng sau cổ xương đùi (Femoral retroversion) – Đây là một nguyên nhân hiếm gặp gây xoay ngoài bàn chân. Đặc điểm là giảm góc xoay của cổ xương đùi so với trục liên lồi cầu của xương đùi; dáng đi với bàn chân và đầu gối hướng ra ngoài; tăng xoay ngoài và giảm xoay trong khớp háng. Hướng sau cổ xương đùi không tự cải thiện và có thể liên quan đến viêm khớp háng hoặc khớp gối, gãy xương do stress và trượt chỏm xương đùi (SCFE). (Xem ‘Hướng sau cổ xương đùi’ ở dưới.)
Các nguyên nhân bệnh lý gây xoay ngoài bàn chân – Các bệnh lý cần được xem xét khi đánh giá trẻ có tình trạng xoay ngoài bàn chân bao gồm trượt chỏm xương đùi (SCFE), bệnh Legg-Calvé-Perthes (LCP) (hoại tử vô khuẩn chỏm xương đùi vô căn) và các rối loạn thần kinh cơ. Trong số đó, SCFE là tình trạng quan trọng nhất cần loại trừ. Cần chụp X-quang khung chậu tư thế thẳng (AP) và tư thế ếch (frog leg/lateral) cho trẻ xoay ngoài bàn chân một bên kèm theo đau háng, đùi hoặc gối và giảm xoay trong khớp háng. Những trẻ có hình ảnh X-quang gợi ý SCFE cần được chuyển gấp đến bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình. (Xem ‘Các nguyên nhân bệnh lý hiếm gặp gây xoay ngoài bàn chân’ ở dưới, ‘Đánh giá’ ở dưới và “Đánh giá và xử trí trượt chỏm xương đùi (SCFE)”.)
Xử trí các nguyên nhân thường gặp – Hầu hết trẻ em có các biến thể xoay chi dưới có thể được theo dõi tại phòng khám chăm sóc ban đầu. Yếu tố quan trọng nhất trong xử trí các nguyên nhân xoay gây ra xoay ngoài bàn chân là trấn an người chăm sóc rằng hầu hết các “biến dạng” này sẽ tự điều chỉnh và ngay cả trong những trường hợp kéo dài, các di chứng lâu dài bất lợi là rất hiếm. Các can thiệp không phẫu thuật (ví dụ: lót giày, nẹp, dây xoắn – twister cables, bó bột) không có hiệu quả trong điều trị xoắn xương chày trong và ngoài, tăng xoay trước xương đùi hoặc hướng sau cổ xương đùi. Cần tránh các can thiệp này. (Xem ‘Xử trí các nguyên nhân thường gặp’ ở dưới.)
Chỉ định chuyển tuyến – Các chỉ định chuyển tuyến đối với xoay ngoài bàn chân bao gồm: xoắn xương chày ra ngoài và hướng sau cổ xương đùi đi kèm với các vấn đề nghiêm trọng về thẩm mỹ hoặc chức năng, đau háng hoặc đau gối; xoay ngoài bàn chân một bên kèm theo đi khập khiễng, đau háng hoặc đau gối; và xoay ngoài bàn chân khi nghi ngờ SCFE hoặc LCP. (Xem ‘Chỉ định chuyển tuyến’ ở dưới.)