Lo âu cấp tính do thủ thuật và ám ảnh sợ cụ thể với các thủ thuật lâm sàng ở người lớn: Tổng quan điều trị

TÓM TẮT

Định nghĩa

Lo âu cấp tính trong thủ thuật – Là tình trạng sợ hãi quá mức đối với các thủ thuật y tế, nha khoa hoặc ngoại khoa, dẫn đến trạng thái quẫn bách cấp tính hoặc gây cản trở việc thực hiện các thủ thuật cần thiết. (Xem ‘Giới thiệu và Thuật ngữ’ ở dưới.)

Ám ảnh sợ đặc hiệu đối với các thủ thuật lâm sàng – Một số tình trạng ám ảnh sợ đặc hiệu được xem là một nhóm nhỏ trong các biểu hiện của lo âu cấp tính trong thủ thuật. Chẩn đoán này được đặt ra khi nỗi sợ của bệnh nhân chỉ tập trung cụ thể vào một thủ thuật hoặc các tác động tức thời của thủ thuật đó. (Xem ‘Giới thiệu và Thuật ngữ’ ở dưới.)

Lập kế hoạch điều trị – Chúng tôi áp dụng mô hình ra quyết định chia sẻ (shared decision-making) khi xây dựng kế hoạch điều trị. Cần đánh giá tác động của tình trạng lo âu hoặc ám ảnh sợ thủ thuật đối với chất lượng cuộc sống, khả năng hoạt động hàng ngày của bệnh nhân, cũng như xem xét liệu tình trạng này có khiến bệnh nhân né tránh các thủ thuật cần thiết hay không. (Xem ‘Lập kế hoạch điều trị’ và ‘Có nên điều trị hay không’ ở dưới.)

Điều trị các rối loạn lo âu đồng mắc – Ưu tiên điều trị các rối loạn lo âu đi kèm như rối loạn lo âu lan tỏa hoặc rối loạn hoảng sợ. Các triệu chứng hiện tại có thể là hệ quả của những rối loạn đồng mắc này; vì vậy, khi được điều trị hiệu quả, các triệu chứng chính và chất lượng cuộc sống tổng thể của bệnh nhân sẽ được cải thiện. (Xem ‘Giải quyết các rối loạn lo âu đồng mắc’ ở dưới.)

Lựa chọn phương pháp điều trị – Cả dùng thuốc và liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) ngắn hạn đều là những phương pháp điều trị hiệu quả cho lo âu cấp tính trong thủ thuật cũng như ám ảnh sợ đặc hiệu đối với thủ thuật lâm sàng, và đều có thể được sử dụng làm lựa chọn hàng đầu. Thông thường, chúng tôi lựa chọn can thiệp dựa trên nguyện vọng của bệnh nhân; tuy nhiên, việc lựa chọn cũng phụ thuộc vào các yếu tố cụ thể sau (xem ‘Lựa chọn phương pháp điều trị ban đầu’ ở dưới):

• Điều trị nội khoa được ưu tiên lựa chọn ban đầu trong các trường hợp:
  • Nguyện vọng của bệnh nhân
  • Nhu cầu lâm sàng khẩn cấp hoặc chỉ thực hiện một lần (không tái diễn)
  • Lo âu quá mức, không thể dung nạp được liệu pháp tâm lý
  • Không có điều kiện tiếp cận liệu pháp tâm lý hoặc liệu pháp này không mang lại hiệu quả
• Can thiệp tâm lý xã hội được ưu tiên lựa chọn ban đầu trong các trường hợp:
  • Nguyện vọng của bệnh nhân
  • Bệnh nhân không dung nạp thuốc hoặc có chống chỉ định dùng thuốc
  • Bệnh nhân cần thực hiện thủ thuật lặp đi lặp lại nhiều lần

Benzodiazepine là thuốc lựa chọn hàng đầu – Đối với hầu hết bệnh nhân dùng thuốc điều trị lo âu trong thủ thuật, chúng tôi đề nghị sử dụng benzodiazepine (ví dụ: midazolam hoặc lorazepam) làm lựa chọn hàng đầu thay vì các loại thuốc khác (bảng 1) (Khuyến cáo 2C). (Xem ‘Benzodiazepine là thuốc điều trị hàng đầu’ ở dưới.)

Melatonin là thuốc thay thế – Đối với những bệnh nhân không dung nạp benzodiazepine, người có rối loạn sử dụng chất hoặc suy giảm nhận thức khiến việc dùng benzodiazepine trở nên không an toàn, hoặc những người không đáp ứng với nhóm thuốc này, chúng tôi đề nghị điều trị bằng melatonin ngậm dưới lưỡi thay vì benzodiazepine (Khuyến cáo 2C). (Xem ‘Melatonin là phương pháp thay thế cho benzodiazepine’ ở dưới.)

Can thiệp tâm lý xã hội – Đối với những bệnh nhân điều trị lo âu cấp tính trong thủ thuật bằng phương pháp tâm lý xã hội, chúng tôi đề nghị lựa chọn CBT ngắn hạn hoặc liệu pháp hỗ trợ ngắn hạn là phương pháp hàng đầu, thay vì các can thiệp tâm lý xã hội khác (ví dụ: giáo dục bổ trợ, liệu pháp âm nhạc, rèn luyện tâm linh) (Khuyến cáo 2C). (Xem Quản lý tâm lý xã hội ở dưới.)

Ám ảnh sợ đặc hiệu đối với thủ thuật lâm sàng – Ám ảnh sợ đặc hiệu có thể bao gồm những nỗi sợ gắn liền với một thủ thuật lâm sàng cụ thể. Các trường hợp thường gặp nhất bao gồm: ám ảnh sợ nha khoa, sợ không gian kín khi chụp MRI và ám ảnh sợ máu/tiêm/chấn thương (xem Ám ảnh sợ hãi đặc hiệu đối với các thủ thuật lâm sàng ở dưới). Trong những trường hợp này, liệu pháp tiếp xúc thực tế (in vivo exposure) được khuyến cáo mạnh mẽ, kết hợp với (các) can thiệp tâm lý xã hội đã nêu trên.