Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán hội chứng dị ứng miệng (hội chứng dị ứng phấn hoa – thực phẩm)

TÓM TẮT

• Định nghĩa – Hội chứng dị ứng đường miệng (Oral allergy syndrome – OAS), hay còn gọi là hội chứng dị ứng phấn hoa – thực phẩm (PFAS hoặc PFS), đặc trưng bởi tình trạng mày đay tiếp xúc tại vùng hầu họng sau khi ăn một số loại trái cây, hạt hoặc rau củ tươi ở những người có cơ địa nhạy cảm với phấn hoa thực vật. Các phản ứng này thông qua trung gian immunoglobulin E (IgE), gây ra bởi các dị nguyên trong thực phẩm thực vật có cấu trúc tương đồng với dị nguyên phấn hoa. PFS là thuật ngữ chung hơn, bao gồm cả các phản ứng tại hầu họng và các phản ứng toàn thân do các dị nguyên này gây ra. (Xem thêm phần ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

• Thể dị ứng thực phẩm phổ biến nhất – PFS được cho là loại dị ứng thực phẩm thường gặp nhất ở người trưởng thành và có khả năng ảnh hưởng đến ít nhất 5% dân số. Hội chứng này cũng xuất hiện ở trẻ em, mặc dù tỷ lệ hiện mắc chưa được xác định rõ. (Xem thêm phần ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

• Yếu tố nguy cơ – Những bệnh nhân nhạy cảm với phấn hoa cây thân gỗ, đặc biệt là phấn hoa cây bạch dương, có tỷ lệ mắc PFS cao nhất. Những người có các triệu chứng tại mũi, mắt và hô hấp khi tiếp xúc với phấn hoa có nguy cơ mắc PFS cao hơn so với những người nhạy cảm với phấn hoa nhưng không có biểu hiện lâm sàng. (Xem thêm phần ‘Yếu tố nguy cơ’ ở dưới.)

• Dấu hiệu và triệu chứng – PFS thường biểu hiện bằng tình trạng ngứa và sưng vùng miệng, họng trong hoặc ngay sau khi ăn trái cây và rau củ tươi, chưa qua chế biến. Các triệu chứng hầu họng thường biến mất nhanh chóng sau khi nuốt thức ăn; đồng thời, các thực phẩm đã nấu chín thường được dung nạp tốt vì các dị nguyên gây bệnh dễ bị phân hủy bởi axit dạ dày, enzyme tiêu hóa và nhiệt độ. (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới và “Cơ chế bệnh sinh của hội chứng dị ứng đường miệng (hội chứng dị ứng phấn hoa – thực phẩm)”.)

• Triệu chứng toàn thân ít gặp – Mặc dù hiếm gặp, các triệu chứng toàn thân và phản ứng với thực phẩm nấu chín vẫn có thể xảy ra trong PFS. Có dưới 10% bệnh nhân PFS gặp các triệu chứng toàn thân, tuy nhiên những phản ứng này có thể diễn tiến nặng. Đậu phộng, các loại hạt thân gỗ, đào và mù tạt có liên quan đến các phản ứng toàn thân nhiều hơn so với các thực phẩm khác. (Xem thêm phần ‘Phản ứng toàn thân’ ở dưới.)

• Mối liên quan giữa các loại phấn hoa và thực phẩm cụ thể – Sự tương đồng giữa các dị nguyên protein dẫn đến các mô hình liên kết giữa trái cây, rau củ, các loại hạt và phấn hoa (hình 2 và hình 4). Một hiện tượng tương tự xảy ra ở tối đa một nửa số người dị ứng latex, được gọi là hội chứng latex-trái cây (hình 3). (Xem thêm phần ‘Liên quan giữa phấn hoa và thực phẩm’ ở dưới.)

• Chẩn đoán – Chẩn đoán PFS đòi hỏi các triệu chứng gợi ý ở bệnh nhân có bằng chứng về IgE đặc hiệu với thực phẩm nghi ngờ, kèm theo tiền sử lâm sàng mắc bệnh phấn hoa (pollinosis) hoặc chứng minh được tình trạng nhạy cảm với loại phấn hoa liên quan đến thực phẩm gây dị ứng. (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

• Đánh giá – Việc đánh giá bệnh nhân nghi ngờ mắc PFS bao gồm khai thác tiền sử, thăm khám lâm sàng, xét nghiệm khách quan tìm IgE đặc hiệu (sIgE) với thực phẩm và/hoặc phấn hoa, và có thể thực hiện thử thách thực phẩm đường uống. Việc đánh giá chuyên sâu có thể không cần thiết nếu triệu chứng nhẹ và chỉ giới hạn ở vùng hầu họng. Ngược lại, bất kỳ bệnh nhân nào có triệu chứng toàn thân đều cần được đánh giá toàn diện. (Xem thêm phần ‘Đánh giá’ ở dưới.)

• Xét nghiệm xác nhận nhạy cảm phấn hoa – Việc xác nhận nhạy cảm với phấn hoa bằng test lẩy da (độ chính xác cao nhất) hoặc xét nghiệm miễn dịch IgE là cần thiết nếu chưa rõ bệnh nhân có dị ứng phấn hoa hay không, hoặc nếu có xuất hiện các triệu chứng toàn thân. Những bệnh nhân không nhạy cảm với phấn hoa có thể có tình trạng dị ứng đơn độc với một loại thực phẩm thực vật, do đó có nguy cơ cao gặp các phản ứng toàn thân. (Xem thêm phần ‘Xét nghiệm khách quan xác định nhạy cảm phấn hoa’ ở dưới.)

• Chỉ định thử thách thực phẩm đường uống – Thử thách thực phẩm đường uống vẫn là biện pháp chẩn đoán xác định duy nhất trong một số trường hợp. Ngoài ra, thử thách này có thể hữu ích cho những bệnh nhân từng có triệu chứng toàn thân nhưng không rõ liệu họ có dung nạp được thực phẩm khi nấu chín hoặc các thực phẩm liên quan chặt chẽ khác hay không. (Xem thêm phần ‘Thử thách thực phẩm đường uống’ ở dưới.)