TÓM TẮT
Nguồn và nhu cầu dinh dưỡng – Vitamin K1 (phylloquinone) từ chế độ ăn có nhiều trong các loại rau xanh như rau bina và súp lơ xanh (bảng 3). Nhu cầu hàng ngày, được thể hiện qua mức tiêu thụ đủ (AI), là 90 microgam/ngày ở nữ giới và 120 microgam/ngày ở nam giới; mức AI cho trẻ em tùy thuộc vào độ tuổi như được trình bày trong bảng (bảng 4). Hệ vi sinh đường ruột tổng hợp vitamin K2 (menaquinones, bao gồm cả menatetrenone), đóng góp một phần vào nhu cầu vitamin K của cơ thể. Quá trình hấp thu vitamin K đòi hỏi chức năng tụy, mật và cơ chế hấp thu chất béo phải bình thường. (Xem thêm mục ‘Nguồn’, ‘Chuyển hóa’ và ‘Nhu cầu’ ở dưới.)
Tác dụng
Vitamin K thiết yếu cho hoạt động của một số enzyme carboxylase trong tế bào gan, từ đó cần thiết cho việc hoạt hóa các yếu tố đông máu VII, IX, X và prothrombin. Các protein chống đông tự nhiên S và C cũng cần vitamin K để hoạt động. (Xem thêm mục ‘Tác dụng’ ở dưới.)
Các thuốc chống đông nhóm coumarin có cấu trúc tương tự vitamin K (hình 1) và gây gián đoạn chu trình carboxyl hóa phụ thuộc vitamin K (hình 2). Sử dụng vitamin K là một trong những phương pháp để đảo ngược tác dụng của coumarin. Bệnh nhân suy gan nặng thường đáp ứng kém với việc bổ sung vitamin K, và tình trạng rối loạn đông máu do coumarin cũng khó đảo ngược hơn.
Vitamin K là một cofactor cho một số protein tham gia vào quá trình khoáng hóa xương. Các thử nghiệm lâm sàng đã nghiên cứu việc sử dụng vitamin K1 (phylloquinone) hoặc vitamin K2 trong điều trị loãng xương, nhưng kết quả còn nhiều mâu thuẫn. (Xem thêm mục ‘Tác dụng’ ở dưới và mục “Tổng quan về quản lý tình trạng giảm khối lượng xương và loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh”, phần ‘Các liệu pháp không được khuyến cáo’.)
Vitamin K chịu trách nhiệm carboxyl hóa protein matrix gamma-carboxyglutamic acid (Gla), được cho là giúp hạn chế vôi hóa mạch máu và từ đó ngăn ngừa bệnh động mạch vành. Tuy nhiên, các dữ liệu về việc thiếu hụt vitamin K có vai trò trong bệnh động mạch vành hay không vẫn chưa kết luận rõ ràng. (Xem thêm mục ‘Tác dụng’ ở dưới.)
Thiếu hụt vitamin K
Các dấu hiệu và triệu chứng lâm sàng của thiếu vitamin K bao gồm dễ xuất hiện vết bầm tím, chảy máu niêm mạc, xuất huyết dưới móng, phân đen, tiểu máu hoặc bất kỳ biểu hiện nào khác của tình trạng rối loạn đông máu. Thiếu vitamin K ở trẻ em hoặc người trưởng thành khỏe mạnh là rất hiếm gặp. Nhóm đối tượng có nguy cơ thiếu vitamin K bao gồm những người sử dụng kháng sinh phổ rộng kéo dài hoặc những người kém hấp thu chất béo vì nhiều lý do, bao gồm rối loạn bài tiết mật hoặc tụy, hoặc tổn thương hoặc cắt bỏ diện rộng niêm mạc ruột. (Xem thêm mục ‘Triệu chứng’ và ‘Các điều kiện tiền đề’ ở dưới.)
Thiếu vitamin K dẫn đến kéo dài thời gian prothrombin (PT) và tăng chỉ số INR. Trong trường hợp thiếu hụt nặng hơn, thời gian thromboplastin một phần (PTT) cũng có thể thay đổi. Nồng độ PIVKA-II (protein cảm ứng khi thiếu vitamin K) nhạy hơn PT trong việc phát hiện thiếu hụt vitamin K và có thể hữu ích trong theo dõi bệnh nhân có các bệnh lý tiền đề gây thiếu vitamin K. (Xem thêm mục ‘Đánh giá cận lâm sàng’ ở dưới.)
Điều trị thiếu vitamin K ở người lớn – Đối với hầu hết người lớn có tình trạng thiếu vitamin K và rối loạn đông máu, chúng tôi điều trị bằng một liều duy nhất 10 mg vitamin K đường uống. Đường tiêm được ưu tiên cho những bệnh nhân không dung nạp thuốc uống hoặc khi cần đảo ngược nhanh tình trạng rối loạn đông máu. (Xem thêm mục ‘Điều trị rối loạn đông máu’ ở dưới.)
Thiếu hụt vitamin K ở trẻ sơ sinh – Thiếu vitamin K thường gặp ở trẻ sơ sinh do chức năng gan chưa hoàn thiện và lượng vitamin K chuyển qua nhau thai hoặc sữa mẹ thấp. Nếu không được tiêm dự phòng vitamin K khi sinh, trẻ có nguy cơ xuất huyết do thiếu vitamin K (VKDB), trước đây gọi là bệnh xuất huyết ở trẻ sơ sinh. Rối loạn này gây xuất huyết da, tiêu hóa và nội sọ ở trẻ sơ sinh, thường khởi phát trong tuần đầu sau sinh. Thể muộn của VKDB có thể xuất hiện đến 8 tháng tuổi, thường gặp ở trẻ bú mẹ hoàn toàn. Tất cả trẻ sơ sinh đều được dùng vitamin K ngay sau khi sinh để dự phòng VKDB. (Xem thêm mục ‘Xuất huyết do thiếu vitamin K ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ’ ở dưới và mục “Tổng quan về quản lý thường quy trẻ sơ sinh khỏe mạnh”, phần ‘Vitamin K’.)