Phân loại, chuyển hóa của lipoprotein và vai trò trong xơ vữa động mạch

Lipoprotein(a)

Lp(a), một dạng chuyên biệt của LDL, là yếu tố nguy cơ dẫn đến các biến cố xơ vữa động mạch và nhiều bằng chứng cho thấy đây là tác nhân trực tiếp gây bệnh. Nội dung này được thảo luận chi tiết trong một mục riêng. (Xem “Lipoprotein(a)”.)

TÓM TẮT

Giới thiệu – Các lipid, như cholesterol và triglyceride, không tan trong huyết tương. Các lipid lưu thông trong máu được vận chuyển bởi các lipoprotein để đưa đến các mô khác nhau nhằm cung cấp năng lượng, lắng đọng lipid, tổng hợp hormone steroid và hình thành axit mật. Lipoprotein bao gồm cholesterol ester hóa, cholesterol tự do, triglyceride, phospholipid và protein. Thành phần protein của lipoprotein được gọi là apolipoprotein (apo) hoặc apoprotein. Các apolipoprotein khác nhau đóng vai trò là cofactor cho các enzyme và phối tử (ligand) cho các thụ thể. (Xem ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

Lipoprotein và xơ vữa động mạch – Rối loạn chuyển hóa lipoprotein là yếu tố tiền đề chính dẫn đến xơ vữa động mạch. Ước tính có hơn 70% bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành (CHD) sớm có tình trạng rối loạn lipid máu. (Xem ‘Vai trò của lipoprotein trong xơ vữa động mạch’ ở dưới.)

Lipoprotein tỷ trọng thấp và tỷ trọng rất thấp – Nồng độ lipoprotein chứa apoB-100 (lipoprotein tỷ trọng thấp [LDL] và tỷ trọng rất thấp [VLDL]) tăng cao trong huyết tương có thể thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch ngay cả khi không có các yếu tố nguy cơ khác. Có giả thuyết cho rằng sự kiện khởi đầu của quá trình sinh xơ vữa là sự lắng đọng các lipoprotein chứa apoB-100 ở dưới nội mạc. (Xem ‘Lipoprotein tỷ trọng thấp’ và ‘Lipoprotein tỷ trọng rất thấp’ ở dưới.)

Apolipoprotein C-III – Vai trò chung của tăng triglyceride máu đối với nguy cơ mắc bệnh động mạch vành hiện vẫn chưa rõ ràng; tuy nhiên, có nhiều dữ liệu cho thấy các mảnh lipoprotein giàu triglyceride góp phần làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch do xơ vữa động mạch. Tăng triglyceride máu thường đi kèm với nồng độ lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) thấp; do đó, bất kỳ sự gia tăng rõ rệt nào của bệnh động mạch vành có thể là do sự sụt giảm HDL thay vì do tăng triglyceride. (Xem ‘Apolipoprotein C-III’ ở dưới.)

Lipoprotein tỷ trọng cao – Trong các nghiên cứu dịch tễ học, nồng độ cholesterol HDL (HDL-C) cao có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, nhưng vai trò gây bệnh của HDL trong xơ vữa động mạch vẫn còn gây tranh cãi. Khác với LDL và VLDL, HDL có các đặc tính chống xơ vữa bao gồm: vận chuyển cholesterol ra khỏi đại thực bào, chống oxy hóa, bảo vệ chống huyết khối, duy trì chức năng nội mạc và duy trì độ nhớt máu thấp thông qua tác động hỗ trợ khả năng biến dạng của hồng cầu. (Xem ‘Lipoprotein tỷ trọng cao’ ở dưới.)

Lipoprotein(a) – Lipoprotein(a), hay còn gọi là Lp(a), là một dạng chuyên biệt của LDL và là yếu tố nguy cơ phát triển các biến cố xơ vữa động mạch. Các bằng chứng cho thấy rõ ràng rằng đây là tác nhân gây bệnh. Vấn đề này được thảo luận riêng. (Xem “Lipoprotein(a)”.)