U hắc tố (Melanoma): Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ

TÓM TẮT

Tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong – Tỷ lệ mắc u hắc tố (melanoma) đã gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây. Tỷ lệ mắc chuẩn hóa theo tuổi ước tính ở nam và nữ trên toàn thế giới tăng từ lần lượt 2,3 và 2,2/100.000 người vào năm 1990 lên 3,1 và 2,8/100.000 người vào năm 2008. Tại Hoa Kỳ, u hắc tố là loại ung thư phổ biến thứ năm ở cả nam và nữ. Tại Úc, tỷ lệ tử vong chuẩn hóa theo tuổi ước tính năm 2021 là 4 ca tử vong trên 100.000 dân. (Xem ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Yếu tố nguy cơ

• Bức xạ tia cực tím và đặc điểm tiếp xúc – Các bằng chứng cho thấy bức xạ tia cực tím là yếu tố nguy cơ chính gây u hắc tố. Mặc dù tia cực tím B (UVB) đóng vai trò quan trọng hơn trong sự phát triển của u hắc tố, nhưng việc tiếp xúc với tia cực tím A (bao gồm máy nhuộm da và liệu pháp PUVA – psoralen kết hợp với tia cực tím A) cũng được xem là một yếu tố nguy cơ. (Xem ‘Bức xạ tia cực tím’ ở dưới.)

  U hắc tố thường liên quan đến tiền sử tiếp xúc với ánh nắng mặt trời cường độ mạnh và ngắt quãng, thường xuất hiện nhất ở những vùng da thỉnh thoảng tiếp xúc với nắng, chẳng hạn như vùng lưng ở nam giới và vùng chân ở nữ giới. Tuy nhiên, việc tiếp xúc với nắng mãn tính có thể góp phần phát triển u hắc tố ở các vị trí khác như vùng đầu và cổ. Tiền sử bỏng nắng nghiêm trọng nhiều lần trong thời thơ ấu cũng làm tăng nguy cơ mắc u hắc tố. (Xem ‘Thời điểm và đặc điểm tiếp xúc với ánh nắng’ ở dưới.)

• Nhuộm da nhân tạo – Kết quả từ nhiều nghiên cứu cho thấy máy nhuộm da là một yếu tố nguy cơ gây u hắc tố. Năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới đã phân loại ánh sáng cực tím phát ra từ máy nhuộm da là chất gây ung thư ở người. Liệu pháp tia cực tím A với liều cao psoralen (PUVA) cũng được xác định là một yếu tố nguy cơ gây u hắc tố. (Xem ‘Nhuộm da nhân tạo’ và ‘Liệu pháp Psoralen kết hợp tia cực tím A’ ở dưới.)

• Đặc điểm kiểu hình và nền tảng di truyền – Các yếu tố đặc thù của từng bệnh nhân ảnh hưởng đến nguy cơ mắc u hắc tố. Số lượng nốt ruồi điển hình lớn, sự hiện diện của các nốt ruồi không điển hình, tiền sử bản thân mắc u hắc tố và các yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ này. Những bệnh nhân mắc hội chứng nốt ruồi không điển hình đa dạng gia đình và u hắc tố (FAMMM) có nguy cơ mắc u hắc tố cao hơn nhiều so với quần thể chung. (Xem ‘Nốt ruồi điển hình’, ‘Nốt ruồi không điển hình’, ‘Tiền sử bản thân mắc u hắc tố’ và ‘Nền tảng di truyền’ ở dưới.)

Tư vấn cho bệnh nhân nguy cơ cao – Những bệnh nhân có nguy cơ cao mắc u hắc tố cần được tư vấn về cách bảo vệ da khỏi ánh nắng mặt trời, hướng dẫn tự kiểm tra da và cần được theo dõi định kỳ bởi bác sĩ da liễu, bao gồm nội soi da (dermoscopy) và chẩn đoán hình ảnh kỹ thuật số nếu có, theo các quy trình phân tầng nguy cơ u hắc tố. (Xem “Phòng ngừa u hắc tố nguyên phát”.)