Tiếp cận bệnh nhân bị mất cảm giác

TÓM TẮT

Khám cảm giác – Mục tiêu của khám cảm giác là định khu tổn thương gây mất cảm giác tại một phân đoạn cụ thể của hệ thần kinh. (Xem thêm phần ‘Khám cảm giác’ ở dưới.)

Các dấu hiệu và triệu chứng khu trú ở một phần của chi – Kiểu tổn thương này gợi ý bệnh lý đơn dây thần kinh hoặc bệnh lý rễ thần kinh (sơ đồ 1). (Xem thêm phần ‘Bệnh lý đơn dây thần kinh và bệnh lý rễ thần kinh’ ở dưới.)

• Bệnh lý đơn dây thần kinh có thể bao gồm các rối loạn ở chi trên (ví dụ: dây thần kinh giữa [hội chứng ống cổ tay], dây thần kinh trụ, dây thần kinh quay hoặc bệnh lý đám rối cánh tay) hoặc chi dưới (ví dụ: dây thần kinh mác, dây thần kinh chày sau [hội chứng ống cổ chân], dây thần kinh đùi, hoặc dây thần kinh cảm giác đùi ngoài [hội chứng meralgia paresthetica] (bảng 1)). (Xem thêm “Tổng quan về các hội chứng dây thần kinh ngoại biên chi trên” và “Tổng quan về các hội chứng dây thần kinh ngoại biên chi dưới”.)
• Bệnh lý rễ thần kinh điển hình biểu hiện bằng mất cảm giác theo phân bố của khoanh da (dermatome) và có thể do bệnh lý cấu trúc cột sống (ví dụ: vùng cổ hoặc thắt lưng), nhiễm trùng (như virus varicella zoster, bệnh Lyme, cytomegalovirus), di căn màng não, hoặc các khối u ngoài tủy khu trú. Mất cảm giác trong bệnh lý rễ thần kinh có thể tương đối nhẹ hoặc chỉ ảnh hưởng đến các “vùng đặc trưng” (signature zones) nhỏ thay vì toàn bộ khoanh da (bảng 2); thường kèm theo các cơn đau nhói dữ dội từng cơn.

Các dấu hiệu và triệu chứng ảnh hưởng đến phần lớn chi hoặc thân mình – Kiểu tổn thương này gợi ý bệnh đa dây thần kinh, bệnh lý tủy sống hoặc các vấn đề thuộc hệ thần kinh trung ương (sơ đồ 1).

• Mất cảm giác ở cả hai bên cơ thể có thể do:
  • Bệnh đa dây thần kinh có thể gây ra bởi nhiều bệnh lý hệ thống, thuốc hoặc độc chất. Mất cảm giác kiểu “đi tất, đeo găng” (stocking-glove) là đặc điểm của bệnh đa dây thần kinh sợi trục phụ thuộc chiều dài. (Xem thêm phần ‘Bệnh đa dây thần kinh cảm giác ngoại vi’ ở dưới.)

    Việc chẩn đoán bệnh đa dây thần kinh được thảo luận chi tiết hơn trong một phần riêng. (Xem “Tổng quan về bệnh đa dây thần kinh”.)

  • Bệnh lý tủy sống thường biểu hiện với một mức cảm giác (sensory level). Mất cảm giác phân bố hình áo choàng (cape distribution) là đặc trưng của tổn thương tủy cổ trung tâm. Hội chứng Brown-Sequard đặc trưng bởi giảm cảm giác sâu, giảm cảm giác rung và yếu cơ ở bên cùng tổn thương, trong khi giảm cảm giác đau (châm chích) và nhiệt độ ở bên đối diện. (Xem thêm phần ‘Tổn thương tủy sống’ ở dưới và “Giải phẫu và định khu các rối loạn tủy sống”.)
• Mất cảm giác khu trú ở một bên cơ thể là đặc điểm của các rối loạn tại thân não, đồi thị hoặc vỏ não:
  • Tổn thương thân não có đặc điểm riêng biệt là thường ảnh hưởng đến cả các dây thần kinh sọ, và có thể xảy ra tình trạng mất cảm giác ở mặt đối bên với mất cảm giác ở thân mình. (Xem thêm phần ‘Tổn thương thân não’ ở dưới.)
  • Ngược lại, bệnh lý đồi thị hoặc vỏ não có thể gây mất cảm giác ở mặt cùng bên với mất cảm giác ở thân mình. (Xem thêm phần ‘Tổn thương đồi thị’ ở dưới.)
  • Các dấu hiệu và triệu chứng vỏ não (ví dụ: mất ngôn ngữ, hội chứng lờ đi, bất thường về cảm giác vẽ chữ, cảm giác nhận biết vật thể, phân biệt hai điểm, hiện tượng dập tắt cảm giác) gợi ý tổn thương nằm ở vỏ não. (Xem thêm phần ‘Vỏ não cảm giác’ ở dưới.)