Tổng quan về chứng nhìn đôi (song thị)

TÓM TẮT

Giải phẫu thần kinh – Song thị hai mắt (nhìn đôi khi mở cả hai mắt và biến mất khi nhắm một trong hai mắt) thường là kết quả của tình trạng rối loạn chức năng một hoặc nhiều cơ vận nhãn. Ngược lại, song thị một mắt, tình trạng này vẫn tồn tại ngay cả khi nhắm một mắt, gợi ý bệnh lý tại chỗ của mắt hoặc vấn đề về khúc xạ (Xem mục ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới).

Ba cặp cơ vận nhãn điều khiển mỗi mắt theo ba hướng: chiều dọc (cơ trên và cơ dưới), chiều ngang (cơ trong và cơ ngoài), và chiều xoay (xoay trong khi mắt quay về phía mũi và xoay ngoài khi mắt quay về phía vai của bệnh nhân) (bảng 1, hình 1 và hình 2). (Xem mục ‘Giải phẫu thần kinh’ ở dưới).

Đặc điểm lâm sàng – Sự hiện diện hay vắng mặt của cảm giác đau là một đặc điểm phân biệt quan trọng khi xem xét chẩn đoán phân biệt (bảng 4). (Xem mục ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới).

Thăm khám – Quá trình thăm khám cần tập trung xác định cụ thể cơ vận nhãn nào hoặc những cơ nào đang yếu (bảng 1). Sự hiện diện của các bất thường về đồng tử, các dây thần kinh sọ khác hoặc các dấu hiệu nhãn khoa khác cũng đóng vai trò quan trọng. (Xem mục ‘Thăm khám’ ở dưới).

Đánh giá liệt đơn độc các dây thần kinh sọ – Khi mô hình yếu cơ gợi ý vấn đề khu trú tại một dây thần kinh sọ duy nhất, chẩn đoán phân biệt sẽ đặc thù cho từng dây thần kinh:

• Đối với liệt dây thần kinh số III, việc xác định có hay không sự ảnh hưởng đến đồng tử cùng các dấu hiệu phối hợp khác là then chốt để định khu và chẩn đoán (bảng 5). (Xem bài “Liệt dây thần kinh sọ số III (dây vận nhãn) ở trẻ em”).
• Hầu hết các trường hợp liệt dây thần kinh số IV có nguyên nhân vô căn hoặc do chấn thương. (Xem mục ‘Liệt dây thần kinh sọ số IV’ ở dưới).
• Liệt dây thần kinh số VI gây yếu đơn độc khả năng liếc ngoài và có thể là hệ quả của bệnh đái tháo đường kiểm soát kém, cùng một số nguyên nhân khác (bảng 6). Liệt dây thần kinh số VI hai bên có thể gặp trong tình trạng tăng áp lực nội sọ. (Xem mục ‘Liệt dây thần kinh sọ số VI’ ở dưới).

Liệt vận nhãn trong nhân (Internuclear ophthalmoplegia) – Đây là một bất thường về liếc mắt đặc trưng bởi sự suy giảm cử động mắt theo chiều ngang, với tình trạng yếu liếc trong của mắt bị tổn thương và rung giật nhãn cầu khi liếc ngoài của mắt đối diện. Tình trạng này là kết quả của tổn thương (thường do đột quỵ hoặc hủy myelin) tại bó dọc trong (medial longitudinal fasciculus) nằm ở phần mái phía lưng trong của thân não, tại cầu não hoặc trung não. (Xem bài “Liệt vận nhãn trong nhân”).

Bệnh nhược cơ (Myasthenia gravis) – Các cơ vận nhãn thường bị ảnh hưởng trong bệnh nhược cơ (MG). Thông thường, nhiều cơ vận nhãn ở cả hai mắt đều bị tổn thương và sụp mi cũng thường xuất hiện. Đặc điểm dễ mỏi và sự thay đổi của các dấu hiệu lâm sàng là những manh mối điển hình cho chẩn đoán này. (Xem bài “Nhược cơ thể mắt”).

Bệnh lý mắt do tuyến giáp – Bệnh lý mắt do tuyến giáp dẫn đến tình trạng co cứng cơ và hạn chế vận động. Tình trạng lồi mắt thường cũng xuất hiện kèm theo. (Xem bài “Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán bệnh mắt tuyến giáp”).

Các nguyên nhân khác – Các nguyên nhân khác gây song thị hai mắt ảnh hưởng đến nhiều cơ vận nhãn ở cả hai bên bao gồm viêm cơ hốc mắt, hội chứng Tolosa-Hunt (THS), biến thể Miller Fisher của bệnh đa dây thần kinh hủy myelin viêm cấp tính, và các tổn thương cấu trúc và/hoặc tổn thương viêm liên quan đến xoang hang ở nền sọ hoặc màng não vùng đáy. (Xem mục ‘Nguyên nhân’ ở dưới).