Chế độ ăn uống lành mạnh cho thanh thiếu niên

TÓM TẮT

Những thách thức ở tuổi vị thành niên – Tuổi vị thành niên là giai đoạn nhạy cảm về dinh dưỡng. Các thói quen ăn uống phổ biến thường gặp bao gồm bỏ bữa, ăn vặt thường xuyên, tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh, mất cân bằng dinh dưỡng (dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất), ăn kiêng khắt khe và rối loạn ăn uống (Xem thêm ‘Những thách thức ở tuổi vị thành niên’ ở dưới).

Các bác sĩ chăm sóc sức khỏe ban đầu đóng vai trò then chốt trong việc tầm soát dinh dưỡng, tư vấn và chuyển gửi bệnh nhân đến chuyên gia dinh dưỡng hoặc các chuyên khoa khác khi cần thiết. Các hướng tiếp cận chung sau đây sẽ hữu ích cho quá trình tư vấn:

Thói quen ăn uống – Khuyến khích trẻ vị thành niên ăn đầy đủ các bữa trong ngày, đặc biệt là bữa sáng. Cần giải thích cho trẻ rằng việc bỏ bữa không giúp kiểm soát cân nặng mà ngược lại, có thể thúc đẩy tăng cân. Ưu tiên các món ăn nhẹ lành mạnh (giàu dưỡng chất), đồng thời hạn chế các món ăn vặt không đúng thời điểm, nhiều calo nhưng nghèo dinh dưỡng (ví dụ: “thức ăn rác” – junk food), vì chúng có thể làm giảm cảm giác thèm ăn trong bữa chính và thay thế các thực phẩm bổ dưỡng (Xem thêm ‘Thói quen ăn uống’ ở dưới).

Cân bằng dinh dưỡng – Website MyPlate là một công cụ hữu ích để giáo dục về chế độ ăn uống lành mạnh và nhấn mạnh sự đa dạng thực phẩm nhằm cung cấp đầy đủ các dưỡng chất cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển. Ví dụ về khẩu phần của mỗi nhóm thực phẩm tương ứng với mức năng lượng nạp vào khác nhau được trình bày trong bảng (bảng 1), và các khuyến nghị về đồ uống có trong hình (hình 1).

Khuyến nghị sử dụng các sản phẩm sữa và động vật ít béo, kiểm soát kích thước khẩu phần và hạn chế tiêu thụ các thực phẩm chứa nhiều chất béo. Kết hợp với việc tăng cường ăn trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt, những hướng dẫn này sẽ giúp trẻ vị thành niên đạt được mục tiêu về năng lượng, vitamin và khoáng chất (Xem thêm ‘Cân bằng và mục tiêu các nhóm thực phẩm’ ở dưới).

Trẻ vị thành niên nữ có nguy cơ thiếu sắt do mất máu trong kỳ kinh nguyệt; vì vậy, cần khuyên trẻ tiêu thụ thực phẩm nguồn gốc động vật giàu sắt (các loại thịt) hoặc thực phẩm giàu sắt non-heme (bảng 4). Một số trường hợp có thể cần bổ sung sắt (Xem “Nhu cầu sắt và thiếu sắt ở tuổi vị thành niên”).

Giáo dục trẻ vị thành niên, đặc biệt là nữ giới, về tầm quan trọng của canxi đối với sức khỏe xương và các chiến lược để đảm bảo cung cấp đủ canxi (bảng 3). (Xem “Sức khỏe xương và nhu cầu canxi ở tuổi vị thành niên”).

Thức ăn nhanh và ăn vặt – Việc loại bỏ hoàn toàn thức ăn nhanh thường không khả thi. Thay vào đó, hãy tập trung giảm thiểu lượng thức ăn nhanh thông qua giáo dục dinh dưỡng và gợi ý các lựa chọn thay thế lành mạnh hơn cho từng bệnh nhân (bảng 5). Website Dinh dưỡng thức ăn nhanh cung cấp danh sách các lựa chọn thực phẩm điển hình từ nhiều chuỗi thức ăn nhanh phổ biến (Xem thêm ‘Thức ăn nhanh’ ở dưới).

Hình thể và ăn kiêng – Giáo dục trẻ vị thành niên rằng “ăn kiêng” (việc điều chỉnh lượng thực phẩm và lựa chọn món ăn dựa trên nỗi lo về cân nặng thay vì mục tiêu sức khỏe) là không lành mạnh. Những nỗ lực giảm cân cực đoan có thể làm tổn hại đến dinh dưỡng, sự tăng trưởng, sức khỏe và làm tăng nguy cơ phát triển các rối loạn ăn uống. Hơn nữa, hành vi ăn kiêng thường liên quan đến việc tăng cân (Xem thêm ‘Hạn chế ăn uống bệnh lý (“ăn kiêng”) và hình thể’ và ‘Thái độ đối với thực phẩm và hình thể’ ở dưới).

Các điểm chính khi tư vấn bao gồm:

• Ăn kiêng (ví dụ: bỏ bữa, ăn kiêng quá khắt khe) không hề lành mạnh hay mong muốn cho cơ thể đang phát triển, thậm chí có thể làm tăng cân nặng.
• Không có một kiểu hình thể nào là lý tưởng tuyệt đối và mỗi trẻ vị thành niên có tốc độ phát triển khác nhau; sự đa dạng về hình thể là tự nhiên và lành mạnh.
• Để xây dựng thái độ lành mạnh đối với thực phẩm, tránh phân loại thực phẩm bằng ngôn ngữ phân cực (ví dụ: “tốt”, “xấu”, “an toàn”, “gây béo”). Thay vào đó, hãy tập trung thảo luận vào các khía cạnh tích cực, chẳng hạn như những thực phẩm nào lành mạnh và được khuyến khích (thay vì tập trung vào những thực phẩm cần tránh). Việc tìm hiểu và giải đáp cụ thể một số câu hỏi thường gặp về thực phẩm cũng sẽ rất hữu ích (bảng 6).
• Tư vấn cho các thành viên trong gia đình về những quan điểm này, đặc biệt là khuyên họ tránh chỉ trích thói quen ăn uống hoặc cân nặng của trẻ.

Chi tiết hơn về các chiến lược hỗ trợ kiểm soát cân nặng lành mạnh được thảo luận trong một phần riêng (Xem “Phòng ngừa và quản lý béo phì ở trẻ em trong chăm sóc sức khỏe ban đầu”).