Biểu hiện lâm sàng, chẩn đoán và diễn tiến tự nhiên của viêm tụy cấp

TÓM TẮT

Đặc điểm lâm sàng – Đa số bệnh nhân viêm tụy cấp khởi phát với cơn đau bụng trên dữ dội. Bệnh nhân có thể kèm theo buồn nôn và nôn. Khi thăm khám, ghi nhận bụng mềm, ấn đau. Những trường hợp viêm tụy cấp mức độ nặng có thể xuất hiện sốt, thở nhanh, nhịp tim nhanh, giảm oxy máu và tụt huyết áp. (Xem ‘Đặc điểm lâm sàng’ và ‘Khám thực thể’ ở dưới.)

Kết quả cận lâm sàng – Trong giai đoạn đầu của viêm tụy cấp, các enzyme tụy rò rỉ từ tế bào nang vào khoảng kẽ, sau đó đi vào tuần hoàn hệ thống. Do đó, bệnh nhân viêm tụy cấp có thể tăng cấp tính amylase và lipase huyết thanh cùng các enzyme tụy khác, các sản phẩm thoái biến và chất trung gian gây viêm. Lipase huyết thanh có độ nhạy cao hơn một chút đối với viêm tụy cấp, đồng thời tăng sớm hơn và kéo dài hơn so với amylase. Vì vậy, định lượng lipase huyết thanh đặc biệt hữu ích cho những bệnh nhân đến khám muộn. Lipase cũng nhạy hơn amylase trong trường hợp viêm tụy do rượu. (Xem ‘Kết quả cận lâm sàng’ ở dưới.)

Hình ảnh CT bụng – Khoảng 85% bệnh nhân viêm tụy cấp là viêm tụy cấp thể phù nề kẽ (hình 3), đặc trưng bởi sự gia tăng kích thước tụy trên phim chụp cắt lớp vi tính (CT) bụng có tiêm thuốc cản quang. Khoảng 15% bệnh nhân là viêm tụy cấp thể hoại tử (hình 4) với tình trạng hoại tử nhu mô tụy, mô quanh tụy hoặc cả hai. (Xem ‘Diễn tiến bệnh’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán viêm tụy cấp được xác lập khi có ít nhất 2 trong 3 tiêu chuẩn sau:

• Đau bụng vùng thượng vị dữ dội, khởi phát cấp tính, thường lan ra sau lưng.
• Nồng độ lipase hoặc amylase huyết thanh tăng cao gấp 3 lần trở lên so với giới hạn trên của mức bình thường.
• Có hình ảnh đặc trưng của viêm tụy cấp trên chẩn đoán hình ảnh (CT có tiêm thuốc cản quang, cộng hưởng từ – MRI, hoặc siêu âm bụng qua thành bụng).

(Xem ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Ở những bệnh nhân có đau bụng điển hình và nồng độ lipase hoặc amylase huyết thanh tăng từ 3 lần trở lên so với giới hạn trên bình thường, không cần thực hiện chẩn đoán hình ảnh để xác lập chẩn đoán viêm tụy cấp.

Đối với những bệnh nhân có đau bụng không điển hình hoặc nồng độ amylase và/hoặc lipase huyết thanh tăng dưới 3 lần giới hạn trên bình thường, chúng tôi chỉ định chụp CT bụng có tiêm thuốc cản quang để chẩn đoán xác định viêm tụy cấp và loại trừ các nguyên nhân gây đau bụng cấp khác. (Xem ‘Chụp cắt lớp vi tính bụng’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Diễn tiến tự nhiên và tiến triển bệnh – Đa số bệnh nhân viêm tụy cấp có mức độ nhẹ và hồi phục sau 3 đến 5 ngày mà không gặp biến chứng hay suy tạng. Tuy nhiên, 20% bệnh nhân gặp viêm tụy cấp mức độ trung bình hoặc nặng với các biến chứng tại chỗ, biến chứng hệ thống hoặc suy tạng. (Xem ‘Diễn tiến tự nhiên và biến chứng’ ở dưới.)