Sự phát triển giới tính điển hình

TÓM TẮT

Quá trình phát triển giới tính – Sự phát triển giới tính ở người được kiểm soát chặt chẽ bởi các yếu tố di truyền. Các yếu tố này thúc đẩy sự phát triển của các cơ quan (đặc biệt là tuyến sinh dục) và lập trình phụ thuộc vào steroid sinh dục theo đặc thù mô và thời gian. Sự điều biến này được thực hiện thông qua tổng hợp steroid theo cơ chế nội tiết, cận tiết và tự tiết, cũng như thông qua sự huy động nhiều chất đồng điều hòa khác tham gia vào tính đặc hiệu của tác dụng androgen.

Giới tính nhiễm sắc thể – Giới tính nhiễm sắc thể (di truyền) quyết định giới tính tuyến sinh dục, và ngược lại, giới tính tuyến sinh dục điều biến giới tính kiểu hình thông qua tác động nội tiết. Nếu tinh hoàn phát triển, đường tiết niệu sinh dục sẽ nam hóa; nếu buồng trứng phát triển (hoặc không có tuyến sinh dục), đường tiết niệu sinh dục sẽ nữ hóa. Có ba quá trình nối tiếp nhưng phụ thuộc lẫn nhau (xem ‘Tổng quan’ ở dưới):

• Thiết lập giới tính nhiễm sắc thể (di truyền) tại thời điểm thụ tinh, với XY là nam điển hình và XX là nữ điển hình. Trong sáu tuần đầu của thai kỳ, hai giới chính phát triển theo hướng phi nhị nguyên, xuất phát từ một nguồn gốc chung, phổ quát và đa tiềm năng.
• Xác định giới tính tuyến sinh dục với sự phát triển của tuyến sinh dục chưa biệt hóa, sau đó biệt hóa thành buồng trứng hoặc tinh hoàn (bắt đầu từ khoảng tuần thứ 6), tiếp nối bởi sự tiết hormone từ tinh hoàn thai nhi.
• Phát triển kiểu hình giới tính khi các mầm (anlagen) đường tiết niệu sinh dục chưa biệt hóa phát triển thành các cấu trúc đặc trưng của nam hoặc nữ. Quá trình này cơ bản hoàn tất vào tuần thứ 12 ở nam và muộn hơn một chút ở nữ.

Sự phát triển tinh hoàn – Vùng trọng yếu trên nhiễm sắc thể Y gây ra sự phát triển của tinh hoàn đã được xác định là gene SRY (vùng xác định giới tính trên nhiễm sắc thể Y), gene này khiến tuyến sinh dục chưa biệt hóa phát triển thành tinh hoàn. (Xem ‘Xác định tinh hoàn’ ở dưới.)

Giới tính tuyến sinh dục được chuyển đổi thành giới tính kiểu hình nam chủ yếu nhờ sự tiết ra ba loại hormone từ tinh hoàn thai nhi: hormone chống Müllerian (AMH, còn gọi là hormone ức chế Müllerian [MIH] hoặc chất ức chế Müllerian [MIS]), testosterone và dihydrotestosterone. Tác động tổng hợp của các hormone này là làm thoái triển ống Müller và thúc đẩy sự phát triển của đường tiết niệu sinh dục nam điển hình cũng như hình thái cơ quan sinh dục ngoài. (Xem ‘Phát triển kiểu hình nam’ ở dưới.)

Ngoài việc nam hóa ống Wolff trong quá trình phôi thai, phức hợp testosterone-thụ thể còn đóng vai trò điều hòa ngược sự bài tiết hormone luteinizing (LH) từ tuyến yên và thành phần phụ thuộc androgen của quá trình sinh tinh. Sự hình thành dihydrotestosterone đóng vai trò là cơ chế khuếch đại tác dụng của androgen; nó gắn kết với thụ thể với ái lực cao hơn và kích hoạt các gene báo cáo (reporter genes) in vitro hiệu quả hơn so với testosterone. (Xem ‘Tác dụng của Androgen’ ở dưới.)

Sự phát triển buồng trứng – Quá trình phát triển buồng trứng được cho là bao gồm một con đường di truyền hoạt động, bao gồm tín hiệu R spondin 1 (Rspo1)/Wnt-4/beta-catenin, vốn bị ức chế bởi sự hiện diện của SRY. (Xem ‘Xác định buồng trứng’ ở dưới.)

Khi không có tinh hoàn (như ở nữ điển hình hoặc khi thiếu cả hai tuyến sinh dục), kiểu hình giới tính sẽ phát triển theo hướng nữ. Do đó, sự phát triển kiểu hình nữ dường như độc lập với các hormone của buồng trứng thai nhi. (Xem ‘Phát triển kiểu hình nữ’ ở dưới.)