Viêm cân gan chân

TÓM TẮT

Giải phẫu – Cân gan chân nông và sâu được cấu tạo từ các mô dày, kéo dài từ xương gót đến các xương đốt ngón chân gần (hình 1). Hệ thống này hỗ trợ vòm dọc của bàn chân trong quá trình đi bộ. Viêm cân gan chân (tức là tình trạng viêm của cân gan chân) thường xảy ra nhất tại củ trong xương gót, nơi khởi nguồn của các dải cân. (Xem thêm mục ‘Giải phẫu’ ở dưới.)

Dịch tễ học – Viêm cân gan chân, đặc trưng bởi tình trạng đau vùng gan chân tăng lên khi bắt đầu bước đi, là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây đau bàn chân và gót chân ở người trưởng thành. Tỷ lệ mắc bệnh đạt đỉnh trong độ tuổi từ 40 đến 60 ở quần thể chung, và đạt đỉnh sớm hơn ở những người chạy bộ. Có tới một phần ba trường hợp bị tổn thương cả hai bên. (Xem thêm mục ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Nguyên nhân – Nguyên nhân gây bệnh chưa được hiểu rõ và có khả năng do nhiều yếu tố kết hợp. Các yếu tố nguy cơ có thể bao gồm béo phì, đứng hoặc nhảy trong thời gian dài, bàn chân bẹt và giảm khả năng gập mu cổ chân. Viêm cân gan chân thường xảy ra đơn lẻ nhưng cũng có thể liên quan đến các bệnh lý thấp khớp hệ thống, đặc biệt là viêm khớp phản ứng và nhóm bệnh viêm cột sống khớp. (Xem thêm mục ‘Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán – Chẩn đoán viêm cân gan chân dựa trên tiền sử đau gót chân dưới khởi phát từ từ, đau tăng khi bắt đầu bước đi, kết hợp với việc phát hiện điểm đau khu trú khi thăm khám (xem mục ‘Đặc điểm lâm sàng thường gặp’ và ‘Chẩn đoán’ ở dưới):

• Bệnh nhân thường mô tả cảm giác đau gót chân trầm trọng hơn trong những bước đi đầu tiên vào buổi sáng hoặc sau một thời gian không vận động. Cơn đau thường giảm dần khi tăng cường hoạt động, nhưng sẽ tăng lên vào cuối ngày khi phải chịu lực kéo dài.
• Khi thăm khám, bệnh nhân thường có điểm đau khu trú tại vị trí cân gan chân. Để thăm khám tối ưu, bác sĩ nên cho bệnh nhân gập mu các ngón chân để làm căng cân gan chân, sau đó sờ nắn dải cân từ gót chân đến vùng trước bàn chân (hình 1).
• Chẩn đoán viêm cân gan chân chủ yếu dựa vào lâm sàng; thông thường không cần thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh hoặc sinh thiết để xác nhận.

Tư vấn cho bệnh nhân về tiên lượng – Chúng tôi tư vấn cho tất cả bệnh nhân rằng viêm cân gan chân sẽ tự khỏi theo thời gian. Khoảng 50% bệnh nhân cải thiện sau 3 tháng và hơn 80% khỏi hoàn toàn trong vòng một năm. Hiện chưa có can thiệp nào làm thay đổi rõ rệt diễn tiến tự nhiên của bệnh. Do đó, mục tiêu điều trị tập trung vào kiểm soát triệu chứng thông qua thay đổi hành vi và các can thiệp bảo tồn chi phí thấp. (Xem thêm mục ‘Tư vấn bệnh nhân’ ở dưới.)

Xử trí ban đầu cho mọi bệnh nhân

Nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động – Chúng tôi khuyên bệnh nhân nên nghỉ ngơi khi có thể và hạn chế tối đa các hoạt động gây áp lực lặp đi lặp lại lên cân gan chân. Bệnh nhân cần tránh các yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh như chạy bộ, nhảy múa, nhảy cao và đi chân trần nhiều nhất có thể. Nhiều bệnh nhân đạt được hiệu quả giảm triệu chứng đáng kể chỉ nhờ nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động.

Giày hỗ trợ – Giày dép cần có đệm đủ tốt để giảm áp lực lên gót chân. Chúng tôi đề xuất sử dụng miếng lót gót chân bằng silicone đúc sẵn thay vì các loại miếng lót giày khác (Khuyến cáo 2C). Những miếng lót này có thể cải thiện tình trạng đau; hiện chưa có dữ liệu chứng minh các loại miếng lót đắt tiền hơn, chẳng hạn như dụng cụ chỉnh hình thiết kế riêng, mang lại lợi ích vượt trội.

Điều trị các bệnh lý nền – Chúng tôi cũng điều trị các tình trạng phối hợp (ví dụ: béo phì, bàn chân bẹt có triệu chứng) vốn là những yếu tố khiến bệnh nhân dễ mắc viêm cân gan chân. (Xem thêm mục ‘Xử trí ban đầu cho mọi bệnh nhân’ ở dưới.)

Tiêm Glucocorticoid cho trường hợp đau nặng – Đối với những bệnh nhân viêm cân gan chân có triệu chứng đau nặng, chúng tôi đề xuất tiêm glucocorticoid (Khuyến cáo 2C). Thông thường, chúng tôi sử dụng triamcinolone 10 mg pha tỷ lệ 1:1 với lidocaine 1% hoặc 2%, tiêm trực tiếp vào vị trí đau nhất. Nếu có hiệu quả, có thể lặp lại việc tiêm khi cần thiết (hình 3).

Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy tiêm glucocorticoid giúp giảm đau ngắn hạn (từ 1 đến 3 tháng); phương pháp này thường hiệu quả nhất đối với những bệnh nhân bị đau và cứng khớp vào buổi sáng và/hoặc đau sau thời gian dài không vận động. (Xem thêm mục ‘Tiêm Glucocorticoid cho trường hợp đau nặng’ ở dưới.)

Căng cơ và NSAIDs là các lựa chọn bổ trợ – Khi bệnh nhân không đạt được mức độ giảm đau mong muốn với các can thiệp nêu trên, chúng tôi trấn an họ rằng viêm cân gan chân hầu như luôn tự khỏi theo thời gian, mặc dù tốc độ hồi phục ở mỗi người là khác nhau.

Với những bệnh nhân muốn thử các phương pháp khác, chúng tôi tập trung vào các liệu pháp chi phí thấp và ít rủi ro, bao gồm các bài tập căng cơ và thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) (bảng 1). Hiệu quả của các phương pháp này hiện vẫn chưa chắc chắn.

Các bài tập căng cơ có thể áp dụng bao gồm:

• Căng cân gan chân và căng phối hợp cân gan chân – bắp chân (hình 3 và hình 4).
• Xoay cổ chân (hình 5).
• Co ngón chân và dùng khăn tập co ngón chân (hình 6).
• Nhón gót một bên kết hợp gập mu ngón chân (hình 7) 52.

Bệnh nhân có thể chọn một hoặc nhiều bài tập này, thực hiện 10 lần mỗi hiệp, 3 lần mỗi ngày. (Xem thêm mục ‘Các can thiệp bổ trợ’ ở dưới.)

Vai trò hạn chế của các can thiệp khác – Chúng tôi không thường quy sử dụng các can thiệp khác (ví dụ: dán băng Low-Dye, nẹp ban đêm, bó bột, phẫu thuật) cho viêm cân gan chân vì thiếu bằng chứng chất lượng cao hỗ trợ việc sử dụng chúng so với các biện pháp bảo tồn, đồng thời lo ngại về chi phí không cần thiết hoặc nguy cơ gây hại.

Mặc dù một số lâm sàng có thể đề xuất phẫu thuật cho những bệnh nhân vẫn còn triệu chứng sau 6 đến 12 tháng, nhưng hầu hết những bệnh nhân này cuối cùng vẫn cải thiện tự phát. Hiện chưa rõ liệu phẫu thuật có giúp đẩy nhanh quá trình cải thiện triệu chứng hay không. (Xem thêm mục ‘Vai trò hạn chế của các can thiệp khác’ và ‘Các phương pháp điều trị không hiệu quả và thực nghiệm’ ở dưới.)