Gãy xương sên

TÓM TẮT

Dịch tễ học và cơ chế chấn thương – Hầu hết các trường hợp gãy xương sên xảy ra sau khi ngã từ độ cao lớn hoặc do chấn thương năng lượng cao. Khoảng 50% trường hợp là do tai nạn ô tô hoặc xe máy. Cơ chế thường liên quan đến lực nén trục cổ chân hoặc tác động khi cổ chân đang ở tư thế gập lòng hoặc gập lưng cực hạn. Riêng nhóm gãy mỏm ngoài xương sên (thường gặp ở người trượt tuyết) thường xảy ra khi tiếp đất mạnh sau khi nhảy, gây ra lực nén trục không kiểm soát. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’, ‘Giải phẫu lâm sàng’ và ‘Cơ chế chấn thương’ ở dưới.)

Chấn thương năng lượng cao – Gãy xương sên thường là hậu quả của các chấn thương nghiêm trọng, có thể gây ra các tổn thương nội tạng nặng hoặc các tổn thương chỉnh hình đáng kể khác. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về tính chất hoặc mức độ tổn thương, tốt nhất nên đưa bệnh nhân đến khoa cấp cứu để được đánh giá toàn diện. (Xem “Xử trí ban đầu chấn thương ở người lớn”.)

Tiền sử và khám lâm sàng – Bệnh nhân gãy xương sên thường nhập viện sau chấn thương với tình trạng đau và sưng nề quanh cổ chân, khó khăn khi chịu lực. Tình trạng sưng nề có thể làm mờ các mốc giải phẫu cổ chân; trường hợp gãy di lệch hoặc trật khớp cổ chân, đường nét xương có thể bị biến dạng hoặc không còn rõ ràng. Tầm vận động cổ chân thường hạn chế. Các triệu chứng và dấu hiệu của gãy mỏm ngoài xương sên (gãy xương sên ở người trượt tuyết) tương tự như bong gân cổ chân nên thường dễ bị bỏ sót. (Xem ‘Tiền sử và kết quả thăm khám’ ở dưới.)

Thông thường, bệnh nhân có điểm đau tại và dưới vùng cổ chân. Điểm đau có thể khu trú hoặc lan tỏa. Việc sờ nắn cần bao gồm các vị trí sau:

• Chỏm và cổ xương sên: nằm ngay phía dưới và phía trước khớp cổ chân (hình 1).
• Thân xương sên: nằm ngay phía trước, phía dưới và phía sau mỗi mắt cá (hình 2, hình 3 và hình 4).
• Vòm xương sên: nằm trên đường khớp trước khi bàn chân và cổ chân gập lòng (hình 5).
• Phần sau xương sên: sờ sâu ngay phía trước gân Achilles từ cả phía trong và phía ngoài.

Đồng thời, cần thực hiện đánh giá thần kinh mạch máu của chi dưới bị tổn thương.

Chẩn đoán hình ảnh – Cần chụp X-quang cổ chân 3 tư thế tiêu chuẩn (trước-sau, tư thế mộng và nghiêng) nếu nghi ngờ gãy xương sên hoặc các xương khác vùng cổ chân. Chỉ định chụp CT cho tất cả các trường hợp xác định gãy xương sên hoặc khi nghi ngờ lâm sàng cao mặc dù kết quả X-quang quy ước không phát hiện tổn thương. (Xem ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)

Chỉ định chuyển chuyên khoa ngoại – Cần chuyển phẫu thuật cấp cứu đối với các trường hợp gãy hở, gãy xương kèm tổn thương thần kinh mạch máu và gãy xương kèm trật khớp (phải được nắn chỉnh ngay lập tức). Các trường hợp gãy nhiều mảnh và di lệch cần được chuyển gấp bằng cách liên hệ với phẫu thuật viên ngay tại thời điểm chẩn đoán. (Xem ‘Chỉ định chuyển chuyên khoa ngoại’ ở dưới.)

Xử trí – Phương pháp điều trị gãy xương sên thay đổi tùy thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của tổn thương. Các loại gãy xương sên chính và cách xử trí tương ứng được mô tả chi tiết trong bài. Gãy thân và cổ xương sên có nguy cơ cao dẫn đến hoại tử vô mạch. (Xem ‘Các loại gãy xương sên: Đặc điểm lâm sàng và xử trí’ ở dưới.)