Viêm da do cây sơn độc (Toxicodendron)

TÓM TẮT

Dịch tễ học – Viêm da do cây Toxicodendron là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm da tiếp xúc dị ứng tại Bắc Mỹ, với ước tính khoảng 10 đến 50 triệu người Mỹ cần điều trị y tế cho tình trạng này. Tiếp xúc nghề nghiệp thường gặp ở lính cứu hỏa, công nhân lâm nghiệp và nông dân.

Phân bố địa lý – Các loài Toxicodendron và các cây gây dị ứng khác thuộc họ Anacardiaceae (ví dụ: cây điều, cây sơn Nhật Bản, cây vảy rồng Ấn Độ, cây xoài) phân bố rộng rãi ở nhiều môi trường trên toàn thế giới. Nhóm này gây ra nhiều ca viêm da tiếp xúc dị ứng hơn tất cả các họ thực vật khác cộng lại. (Xem thêm ‘Phân bố địa lý’ ở dưới.)

Nhận dạng thực vật – Tại Bắc Mỹ, các thành viên phổ biến nhất của họ này thuộc chi Toxicodendron, bao gồm cây thường xuân độc (poison ivy), sồi độc (poison oak) và sơn độc (poison sumac). Mặc dù câu nói phổ biến “lá mọc thành ba, hãy tránh xa” là một lời nhắc nhở hữu ích để tránh cây thường xuân độc và các cây liên quan, nhưng các loài trong chi Toxicodendron có biểu hiện đa dạng tùy theo mùa, chu kỳ sinh trưởng, vùng địa lý và khí hậu (hình 2 và hình 1A-D). (Xem thêm ‘Nhận dạng thực vật’ ở dưới.)

Cơ chế bệnh sinh – Viêm da do cây thường xuân độc là một phản ứng dị ứng quá mẫn tuýp IV điển hình (do trung gian tế bào). Urushiol (một loại nhựa dầu) là chất gây dị ứng trong cây Toxicodendron. Việc tiếp xúc với urushiol có thể xảy ra thông qua tiếp xúc với các bộ phận bị tổn thương hoặc đã chết của cây (ví dụ: rễ, nhựa, lá hoặc thân) hoặc thông qua tiếp xúc với các vật dụng bị nhiễm nhựa cây. Đáng chú ý, khả năng gây dị ứng có thể tồn tại trong nhiều năm sau khi cây chết. (Xem thêm ‘Cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)

Biểu hiện lâm sàng – Ngứa dữ dội và đỏ da là những dấu hiệu khởi phát phổ biến nhất của viêm da do cây thường xuân độc. Sau đó, bệnh nhân xuất hiện các sẩn, mụn nước và/hoặc bọng nước, thường sắp xếp theo hình dạng đường thẳng hoặc dạng vệt đặc trưng tại vị trí bộ phận của cây tiếp xúc với da (hình 3A-D). (Xem thêm ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán viêm da do cây thường xuân độc thường dựa trên tiền sử tiếp xúc và hình thái đặc trưng của viêm da tiếp xúc giới hạn rõ ở những vùng da có khả năng tiếp xúc với các bộ phận của cây, đặc biệt khi có các vệt dạng đường thẳng. Các biểu hiện không điển hình có thể xảy ra khi bệnh nhân tiếp xúc gián tiếp, chẳng hạn như khi thú cưng dính urushiol trên lông rồi cọ xát vào bệnh nhân. (Xem thêm ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Phòng ngừa – Cách phòng ngừa viêm da do cây thường xuân độc tốt nhất là tránh tiếp xúc thông qua việc sử dụng quần áo bảo hộ, chẳng hạn như găng tay vinyl chuyên dụng. Việc rửa sạch bằng xà phòng tẩy rửa (hoặc các chế phẩm đặc biệt dành cho cây thường xuân độc) càng sớm càng tốt sau khi tiếp xúc có thể làm giảm nguy cơ viêm da; thậm chí việc rửa sạch sau hai giờ tiếp xúc vẫn mang lại hiệu quả. (Xem thêm ‘Rửa sạch’ và ‘Phòng ngừa’ ở dưới.)

Điều trị – Điều trị triệu chứng viêm da do cây thường xuân độc bao gồm các biện pháp làm dịu như tắm bột yến mạch, chườm mát, chườm ướt và sử dụng các chất làm se da tại chỗ (xem ‘Điều trị triệu chứng’ ở dưới). Phương pháp điều trị bằng thuốc dựa trên mức độ nghiêm trọng của viêm da (sơ đồ 1).

Viêm da nhẹ đến trung bình – Đối với viêm da do cây thường xuân độc mức độ nhẹ đến trung bình (ví dụ: tổn thương < 10% diện tích bề mặt cơ thể [BSA], không có mụn nước/bọng nước, không ảnh hưởng đến vùng mặt hoặc cơ quan sinh dục), chúng tôi đề xuất sử dụng corticosteroid tại chỗ cường độ siêu mạnh (bảng 1) (Khuyến cáo 2C). Cần lưu ý rằng corticosteroid tại chỗ có hiệu quả nhất trong giai đoạn đầu của viêm da do cây thường xuân độc. Một khi mụn nước và bọng nước đã hình thành, thuốc ít có tác dụng làm thay đổi diễn tiến tự nhiên của bệnh. (Xem thêm ‘Viêm da nhẹ đến trung bình khu trú’ ở dưới.)

Viêm da nặng/lan rộng – Đối với viêm da nặng hoặc lan rộng (ví dụ: tổn thương > 10% BSA) và viêm da ảnh hưởng đến vùng mặt hoặc cơ quan sinh dục, chúng tôi đề xuất sử dụng corticosteroid toàn thân (Khuyến cáo 2C). Prednisone đường uống được bắt đầu với liều khoảng 1 mg/kg/ngày (liều khởi đầu tối đa 60 mg/ngày) và sau đó giảm liều dần trong hai đến ba tuần. Các liệu trình corticosteroid toàn thân ngắn ngày (ví dụ: gói methylprednisolone sáu ngày) có thể gây viêm da dội ngược (rebound dermatitis) và nên tránh sử dụng. (Xem thêm ‘Viêm da nặng’ ở dưới.)