Biến dạng vẹo ngón chân cái (bunion) ở người lớn

TÓM TẮT

Giải phẫu và sinh lý bệnh – Vẹo ngón cái (hallux valgus – HV) hay còn gọi là bunion, được định nghĩa là tình trạng ngón cái lệch ra ngoài so với xương bàn ngón thứ nhất (hình 4). Sự lệch trục của ngón cái chủ yếu xảy ra trên mặt phẳng ngang. Biến dạng này thường đi kèm với sự xoay của ngón chân trên mặt phẳng trán, khiến móng chân hướng về phía trong (tức là lật ngoài). Vì không phải mọi trường hợp HV đều tiến triển nặng, có thể tồn tại một ngưỡng mà tại đó các cấu trúc giải phẫu khác có thể đối kháng lại lực gây biến dạng khớp. Khi lực vượt quá ngưỡng này, khớp sẽ biến dạng. (Xem thêm phần ‘Định nghĩa và giải phẫu cơ bản vùng tiền bàn chân’ và ‘Sinh cơ học của biến dạng vẹo ngón cái’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán HV có thể thực hiện thông qua thăm khám lâm sàng vì dấu hiệu nhận biết rất rõ ràng (hình 1 và hình 2). Đối với đa số bệnh nhân, không cần thực hiện X-quang. Tuy nhiên, với những bệnh nhân có triệu chứng nặng hoặc kháng điều trị, X-quang có thể giúp xác định sự hiện diện và mức độ tổn thương bề mặt khớp của khớp bàn ngón (MTP) ngón cái. Ngoài ra, khi cân nhắc phẫu thuật, X-quang là bắt buộc để đánh giá mức độ biến dạng và lựa chọn phương pháp phẫu thuật phù hợp (sơ đồ 1 và hình 1). Thông thường, cần chụp hai tư thế đứng (chịu lực), bao gồm tư thế chiếu mu-gan chân và một hình chiếu bổ sung như tư thế trục (axial view). (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Điều trị bảo tồn ban đầu – Đối với hầu hết bệnh nhân, chúng tôi khuyên nên chọn giày gót thấp, mũi giày rộng, kết hợp với thuốc giảm đau khi cần thiết. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, đa số bệnh nhân có triệu chứng nhẹ có thể cải thiện triệu chứng tốt thông qua việc điều chỉnh giày dép và dùng thuốc giảm đau.

Với những bệnh nhân không đáp ứng đủ với các biện pháp trên, chúng tôi đề xuất sử dụng dụng cụ chỉnh hình/đế lót (Khuyến cáo 2C). Các bằng chứng hạn chế khi so sánh giữa đế lót tùy chỉnh (custom) và đế lót chế tạo sẵn (prefabricated) cho thấy cả hai có hiệu quả tương đương, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh và độ vừa vặn, bất kể loại đế lót nào 39. Vì đế lót tùy chỉnh đắt hơn đáng kể so với loại chế tạo sẵn, nên các yếu tố chính để lựa chọn bao gồm sở thích của bệnh nhân, nguồn lực tài chính và mức độ điều chỉnh cơ học có thể đạt được (sơ đồ 1). (Xem thêm phần ‘Điều trị bảo tồn ban đầu’ ở dưới.)

Chỉ định phẫu thuật cho triệu chứng nặng hoặc kháng điều trị – Quyết định phẫu thuật chủ yếu dựa trên mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, bao gồm thời gian kéo dài, mức độ đau và khó khăn trong vận động. Hình ảnh lâm sàng hay X-quang của biến dạng không đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn phẫu thuật. Do các bằng chứng hạn chế không cho thấy lợi ích đồng nhất của phẫu thuật, chúng tôi khuyến cáo nên điều trị bảo tồn thử nghiệm trong ít nhất ba tháng trước khi cân nhắc can thiệp ngoại khoa. (Xem thêm phần ‘Chỉ định chuyển phẫu thuật’ ở dưới.)

Phục hồi và kỳ vọng của bệnh nhân – Quá trình hồi phục sau phẫu thuật và thời gian trở lại làm việc phụ thuộc vào phương pháp phẫu thuật cụ thể. Nếu thực hiện thủ thuật can thiệp xương như cắt xương (osteotomy), thời gian lành thương sẽ tương ứng với thời gian liền xương hoàn toàn; điều này thường xảy ra sau khoảng 6 đến 7 tuần hậu phẫu, ngay cả khi được phép chịu lực sớm.

Cần giải thích rõ cho bệnh nhân rằng ngón cái sẽ không hoàn toàn thẳng sau mổ. Sau phẫu thuật, khớp MTP thường vẫn còn góc vẹo khoảng 10 đến 25 độ. Việc giảm đau và hết sưng sau mổ có thể mất vài tháng. Bệnh nhân cũng cần được thông báo rằng họ có thể không còn đi vừa những đôi giày mũi hẹp sau phẫu thuật; nếu không, bệnh nhân có thể cảm thấy không hài lòng nếu kỳ vọng này không được đáp ứng. (Xem thêm phần ‘Hồi phục sau mổ, trở lại làm việc và kỳ vọng của bệnh nhân’ ở dưới.)