TÓM TẮT
Bệnh to đầu chi (Acromegaly) – Là hội chứng lâm sàng hệ quả từ tình trạng bài tiết quá mức hormone tăng trưởng (GH). Tỷ lệ mắc mới hàng năm là 6 đến 8 trường hợp trên một triệu dân. Độ tuổi chẩn đoán trung bình từ 40 đến 45 tuổi.
Nguyên nhân – Nguyên nhân phổ biến nhất gây bệnh to đầu chi là u tuyến yên tiết GH (somatotroph adenoma) tại thùy trước tuyến yên. Loại u này chiếm khoảng một phần ba trong tổng số các u tuyến yên tiết hormone. Đột biến kích hoạt tiểu đơn vị alpha của protein kích thích nucleotide guanine (Gs-alpha) được tìm thấy ở khoảng 40% các u tế bào somatotroph. Những đột biến này dẫn đến sự hoạt hóa liên tục enzyme adenylyl cyclase, đóng vai trò trong cả quá trình phân chia tế bào và bài tiết quá mức GH từ các khối u này. (Xem ‘Nguyên nhân’ ở dưới.)
Đặc điểm lâm sàng – Các biểu hiện lâm sàng của bệnh to đầu chi là do nồng độ cao trong huyết thanh của cả GH (có nguồn gốc từ tuyến yên) và yếu tố tăng trưởng giống insulin-1 (IGF-1, có nguồn gốc từ gan và phụ thuộc vào GH). Sự dư thừa GH và IGF-1 gây ra các tác động lên cả cơ thể và chuyển hóa. Ngoài ra, bản thân khối u somatotroph cũng có thể gây ra các triệu chứng tại chỗ. (Xem ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)
Khởi phát – Bệnh khởi phát âm thầm và tiến triển thường rất chậm. Khoảng thời gian từ khi xuất hiện triệu chứng đến khi chẩn đoán trung bình là 12 năm. Tại thời điểm chẩn đoán, khoảng 75% bệnh nhân có u tuyến yên lớn (đường kính khối u từ 10 mm trở lên) và một số u lan rộng sang vùng cạnh yên hoặc trên yên. (Xem ‘Khởi phát âm thầm’ ở dưới.)
Hiệu ứng chèn ép – Một số bệnh nhân to đầu chi có khối u kích thước lớn xuất hiện các triệu chứng do chèn ép như đau đầu, khiếm khuyết thị trường (điển hình là bán manh thái dương hai bên) và liệt dây thần kinh sọ. Nhìn chung, khoảng 60% bệnh nhân cuối cùng có triệu chứng đau đầu và 10% có triệu chứng về thị giác. U tuyến yên lớn cũng có thể làm giảm bài tiết các hormone tuyến yên khác, phổ biến nhất là các gonadotropin. (Xem ‘Tác động trực tiếp của u tuyến yên’ ở dưới.)
Phì đại đầu chi và mô mềm – Hầu hết bệnh nhân to đầu chi đều có tình trạng phì đại đầu chi, mô mềm và dày da. Các dấu hiệu đặc trưng bao gồm hàm dưới to (macrognathia), bàn tay và bàn chân sưng to, dẫn đến việc tăng kích cỡ giày, găng tay và phải nới rộng nhẫn. (Xem ‘Mô mềm và da’ ở dưới.)
Tim mạch – Các bất thường về tim mạch bao gồm tăng huyết áp, phì đại thất trái và bệnh cơ tim. (Xem ‘Bệnh tim mạch’ ở dưới.)
Chuyển hóa – Bên cạnh nồng độ GH và IGF-1 trong huyết thanh tăng cao, bệnh to đầu chi không được kiểm soát còn liên quan đến tăng insulin máu, kháng insulin, đái tháo đường rõ rệt trong 10 đến 15% trường hợp và giảm dung nạp glucose ở 50% còn lại. (Xem ‘Tác động chuyển hóa của dư thừa GH/IGF-1’ ở dưới.)
Tác động lên đại tràng – Bệnh nhân to đầu chi có nguy cơ tăng cao đối với polyp đại tràng, ung thư đại tràng và các khối u khác. (Xem ‘Ung thư đại tràng và polyp’ ở dưới.)
Tỷ lệ tử vong – Tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân to đầu chi tăng cao, đặc biệt nếu không đạt được sự kiểm soát sinh hóa chặt chẽ. Nguyên nhân tử vong chủ yếu là do bệnh tim mạch. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong đã bắt đầu giảm nhờ những cải tiến trong điều trị. (Xem ‘Biến chứng và tử vong’ ở dưới.)