Rối loạn sử dụng rượu: Xử trí tâm lý xã hội

TÓM TẮT

• Giới thiệu và thuật ngữ

  Rối loạn sử dụng rượu là một tình trạng phổ biến với tỷ lệ gây tàn tật cao, thường đi kèm với tỷ lệ cao các bệnh lý nội khoa, tâm thần và làm tăng nguy cơ tử vong sớm. Các liệu pháp tâm lý xã hội, dù dùng đơn độc hay kết hợp với điều trị dược lý, đều có thể giúp giảm tiêu thụ rượu và tăng tỷ lệ kiêng rượu. (Xem thêm phần ‘Giới thiệu’ và ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)

• Uống rượu có nguy cơ

  Uống rượu có nguy cơ được định nghĩa là tiêu thụ trên 14 đơn vị rượu mỗi tuần hoặc trên 4 đơn vị trong một lần uống đối với nam giới; đối với nữ giới không mang thai, ngưỡng này là trên 7 đơn vị mỗi tuần hoặc trên 3 đơn vị trong một lần uống.

• Uống rượu quá độ (Binge drinking)

  Uống rượu quá độ được định nghĩa đa dạng, thường là việc tiêu thụ rượu hoặc các chất khác kéo dài (thường tính từ hai ngày trở lên) đến mức say, khiến người bệnh bỏ bê các hoạt động và nghĩa vụ thường ngày để sử dụng chất.

• Mục tiêu điều trị

  Mục tiêu điều trị rối loạn sử dụng rượu nhìn chung là nhằm phục hồi sức khỏe thể chất và ổn định đời sống xã hội thông qua việc kiểm soát hành vi uống rượu cũng như các hệ lụy của nó. (Xem thêm phần ‘Mục tiêu điều trị’ ở dưới.)

• Can thiệp

  Sơ đồ thuật toán mô tả cách tiếp cận trong việc lựa chọn liệu pháp tâm lý xã hội cho bệnh nhân rối loạn sử dụng rượu (sơ đồ 1).

• Phỏng vấn tạo động lực

  Phỏng vấn tạo động lực là một kỹ thuật dựa trên bằng chứng nhằm thúc đẩy thay đổi hành vi bằng cách giúp bệnh nhân khám phá và giải quyết những mâu thuẫn nội tâm về việc thay đổi. (Xem thêm phần ‘Phỏng vấn tạo động lực’ ở dưới và “Rối loạn sử dụng chất: Phỏng vấn tạo động lực”.)

• Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT)

  CBT là một hình thức tâm lý trị liệu có cấu trúc và hướng tới mục tiêu, giúp bệnh nhân nhận diện cách thức các quá trình tư duy tác động đến hành vi, từ đó phát triển những cách ứng xử thích nghi hơn. (Xem thêm phần ‘Liệu pháp nhận thức – hành vi’ ở dưới và phần ‘Liệu pháp nhận thức – hành vi’ trong mục “Rối loạn sử dụng chất: Quản lý tâm lý xã hội”.)

• Liệu pháp hành vi cặp đôi

  Liệu pháp hành vi cặp đôi là một quy trình tâm lý trị liệu chuẩn hóa, có sự tham gia của vợ/chồng hoặc bạn đời của bệnh nhân rối loạn sử dụng rượu thông qua các buổi trị liệu chung. Mục tiêu là giúp bạn đời thực hiện các hành vi củng cố việc kiêng rượu và cải thiện tổng thể mối quan hệ cặp đôi.

• Chương trình điều trị nội trú

  Các chương trình điều trị nội trú cung cấp môi trường không rượu bia và chất gây nghiện 24/24 cho những bệnh nhân có nguy cơ tái phát cao nếu điều trị tại nhà. Các chương trình này khác nhau về cường độ, phạm vi dịch vụ và đội ngũ chuyên gia hỗ trợ. (Xem thêm phần ‘Điều trị nội trú’ ở dưới và “Rối loạn sử dụng chất: Xác định cấp độ điều trị để chuyển tiếp chăm sóc”.)

• Các nhóm hỗ trợ tương hỗ

  Các nhóm hỗ trợ tương hỗ bao gồm các chương trình 12 bước như Hội những người nghiện rượu ẩn danh (AA) và các mô hình khác. Đây thường là phương pháp bổ trợ phổ biến trong điều trị rối loạn sử dụng rượu. Dù có sự khác biệt giữa các nhóm, nhưng điểm chung là nhấn mạnh việc hướng tới kiêng rượu thông qua chia sẻ và hỗ trợ nhóm. (Xem thêm phần ‘Các nhóm hỗ trợ tương hỗ’ ở dưới.)

• Quản lý theo điều kiện (Contingency management)

  Quản lý theo điều kiện sử dụng các biện pháp khuyến khích để hạn chế sử dụng chất và thúc đẩy kiêng rượu; phương pháp này cho thấy hiệu quả đối với bệnh nhân lệ thuộc rượu hoặc uống rượu nặng. (Xem thêm phần ‘Quản lý theo điều kiện’ ở dưới và “Rối loạn sử dụng chất: Quản lý theo điều kiện”.)

• Quản lý y khoa

  Quản lý y khoa là một liệu pháp chuẩn hóa mô phỏng cách quản lý các bệnh lý nội khoa và có hiệu quả trong điều trị rối loạn sử dụng rượu. (Xem thêm phần ‘Quản lý y khoa’ ở dưới.)

• Can thiệp hành vi kết hợp

  Can thiệp hành vi kết hợp là phương pháp phối hợp các yếu tố của CBT, hỗ trợ 12 bước, phỏng vấn tạo động lực và sự tham gia của hệ thống hỗ trợ. (Xem thêm phần ‘Can thiệp hành vi kết hợp’ ở dưới.)

• Can thiệp ngắn hạn

  Can thiệp ngắn hạn cho thấy hiệu quả đối với rối loạn sử dụng rượu mức độ nhẹ (không lành mạnh). Hiện có rất ít nghiên cứu và chưa có bằng chứng về hiệu quả của can thiệp ngắn hạn đối với bệnh nhân rối loạn sử dụng rượu mức độ trung bình đến nặng. (Xem thêm phần ‘Can thiệp ngắn hạn’ ở dưới.)

• Liệu pháp điều trị qua Internet

  Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy tâm lý trị liệu và các phương pháp điều trị khác cho rối loạn sử dụng rượu có thể được triển khai hiệu quả thông qua hình thức trực tuyến hoặc internet. (Xem thêm phần ‘Liệu pháp điều trị qua Internet hoặc video’ ở dưới.)

• Chăm sóc tiếp nối

  Chăm sóc tiếp nối thông qua điện thoại giúp giảm mức độ sử dụng rượu so với việc không thực hiện chăm sóc tiếp nối sau khi hoàn thành liệu trình điều trị ban đầu.