Các nguyên nhân gây vô kinh nguyên phát

Kháng estrogen

Một đột biến trong gen mã hóa thụ thể estrogen-alpha (ESR1), vốn trước đây chỉ được mô tả ở nam giới, hiện đã được xác định ở một nữ bệnh nhân 18 tuổi với tình trạng vô kinh nguyên phát và kháng estrogen trầm trọng.

Bệnh nhân có nồng độ estradiol huyết thanh rất cao (3500 pg/mL [12.849 pmol/L]), nồng độ gonadotropin huyết thanh tăng cao bất thường (LH 9,6 mIU/mL, FSH 6,7 mIU/mL), buồng trứng đa nang kích thước lớn và không có dấu hiệu dày nội mạc tử cung 23.

Mặc dù tăng estrogen máu, nồng độ huyết thanh của globulin gắn hormone sinh dục (SHBG), globulin gắn corticosteroid (CBG), globulin gắn thyroxine (TBG) và triglyceride vẫn ở mức bình thường. Bệnh nhân cũng có tuổi xương bị chậm (13,5 tuổi), mật độ khoáng xương (BMD) thấp (Z-score -2,4) và biểu đồ vận tốc tăng trưởng cho thấy thiếu hụt giai đoạn tăng trưởng nhanh ở tuổi dậy thì do estrogen kích thích.

Kết quả giải trình tự DNA cho thấy một đột biến đồng hợp tử ở gen ESR1 làm suy giảm nghiêm trọng tín hiệu estrogen, ngoại trừ khi sử dụng estrogen liều dược lý thì ghi nhận có tín hiệu tối thiểu.

Tỷ lệ hiện mắc các đột biến ESR1 ở người hiện chưa rõ, nhưng có khả năng là rất hiếm. Mặc dù chưa được xác định trên lâm sàng, nhưng các đột biến ESR1 nhẹ hơn có thể dẫn đến kháng estrogen không hoàn toàn, tương tự như hội chứng không đáp ứng androgen một phần do các đột biến nhẹ trong gen thụ thể androgen gây ra. (Xem “Pathogenesis and clinical features of disorders of androgen action”, phần ‘Partial androgen insensitivity (PAIS)’.)

TÓM TẮT

Định nghĩa – Vô kinh nguyên phát được định nghĩa là tình trạng không có kinh nguyệt cho đến năm 15 tuổi. Ở tuổi 13, nếu chưa có kinh và hoàn toàn thiếu hụt các đặc điểm sinh dục thứ cấp như phát triển tuyến vú, cần bắt đầu đánh giá tình trạng vô kinh nguyên phát. (Xem ‘Định nghĩa’ ở dưới.)

Nguyên nhân

• Nguyên nhân phổ biến nhất của vô kinh nguyên phát là các bất thường về nhiễm sắc thể dẫn đến loạn sản tuyến sinh dục (chiếm 43%). (Xem ‘Nguyên nhân’ ở dưới.)
• Các nguyên nhân trung ương gây vô kinh nguyên phát bao gồm các khối u và rối loạn thâm nhiễm ở vùng hạ đồi và tuyến yên, cùng với thiếu hụt hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) bẩm sinh và tăng prolactin máu. Tuy nhiên, phổ biến nhất là vô kinh do hạ đồi chức năng, trong đó sự bài tiết xung GnRH của vùng hạ đồi bị gián đoạn do mất cân bằng năng lượng. Các nguyên nhân từ vùng hạ đồi và tuyến yên kết hợp chiếm khoảng 23% các trường hợp. (Xem ‘Bệnh lý vùng hạ đồi và tuyến yên’ ở dưới.)
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) thường biểu hiện là vô kinh thứ phát nhưng đôi khi có thể biểu hiện dưới dạng vô kinh nguyên phát. (Xem ‘Hội chứng buồng trứng đa nang’ ở dưới.)
• Các bất thường về giải phẫu, bao gồm thiếu hụt hoặc bất thường của tử cung, cổ tử cung và âm đạo, chiếm 18% các trường hợp vô kinh nguyên phát. (Xem ‘Rối loạn đường thoát’ ở dưới.)
• Các rối loạn hiếm gặp về tổng hợp steroid và chức năng thụ thể cũng gây ra vô kinh nguyên phát. (Xem ‘Bất thường thụ thể và thiếu hụt enzyme’ ở dưới.)

Đánh giá – Việc đánh giá vô kinh nguyên phát bao gồm khai thác bệnh sử kỹ lưỡng và thăm khám các dấu hiệu phát triển dậy thì, kiểm tra sự hiện diện của các cấu trúc nội tạng bình thường, đo nồng độ hormone kích thích nang trứng (FSH) để xác định nguyên nhân là do trung ương hay do buồng trứng, và thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán chuyên sâu hơn dựa trên bệnh sử và thăm khám lâm sàng. (Xem “Evaluation and management of primary amenorrhea”, phần ‘Evaluation’.)