Tổng quan về giải phẫu, cơ học bàn chân và đánh giá đau bàn chân ở người lớn

TÓM TẮT

Dịch tễ học và giải phẫu – Đau bàn chân là tình trạng thường gặp ở người trưởng thành, đặc biệt là người cao tuổi, người béo phì và những người năng vận động tham gia các môn thể thao chạy hoặc nhảy. Việc nắm vững giải phẫu cơ bản và cơ sinh học bàn chân sẽ hỗ trợ đắc lực cho quá trình chẩn đoán. (Xem thêm mục ‘Dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ’ và ‘Giải phẫu và cơ sinh học’ ở dưới.)

Bệnh sử – Khi khai thác bệnh sử ở bệnh nhân đau bàn chân, cần tập trung xác định vị trí đau và các đặc điểm đau điển hình gợi ý một bệnh lý cụ thể. Các câu hỏi quan trọng được mô tả chi tiết trong văn bản, chủ yếu nhằm mục đích định tính cơn đau (khởi phát, yếu tố khởi phát, yếu tố giảm đau, tính chất, hướng lan, vị trí và thời điểm). (Xem thêm mục ‘Bệnh sử’ ở dưới.)

Các cấu trúc trọng yếu cần đánh giá theo vị trí đau – Việc chẩn đoán nhiều bệnh lý bàn chân thường gặp có thể thực hiện thông qua quan sát và sờ nắn. Các cấu trúc quan trọng cần đánh giá bao gồm:

• Đối với bệnh nhân đau vùng trước bàn chân:
  • Khớp bàn ngón (MTP) I (ngón cái)
  • Khớp bàn ngón (MTP) V
  • Mặt lòng bàn chân của các khớp MTP
  • Khoảng gian bàn
  • Vết chai lòng bàn chân
  • Vết chai vùng khớp gian đốt gần mặt lưng
• Đối với bệnh nhân đau vùng giữa bàn chân:
  • Xương ghe – “điểm N” và phần nhô ra (hình 15 và hình 16)
  • Khớp cổ-bàn chân mặt lưng (hình 29)
  • Xương hộp (hình 17)
  • Nền xương bàn ngón V (ngón út)
  • U xơ gan chân
  • Nang hạch
• Đối với bệnh nhân đau vùng sau bàn chân:
  • Điểm bám trong của cân gan chân vào xương gót (hình 30 và hình 18)
  • Xương gót mặt lòng bàn chân
  • Điểm bám gân Achilles (biến dạng Haglund)
  • Ống cổ chân (hình 31)
  • Gân mác (hình 19)
  • Khớp sên-chày trước (hình 32 và hình 33)
  • Góc ngoài xương sên trước (hình 20, hình 21 và hình 22)
  • Xoang sên

Đau vùng trước bàn chân – Vị trí đau phổ biến nhất ở vùng trước bàn chân là khớp bàn ngón (MTP) I. Các bệnh lý thường gặp tại khớp MTP I bao gồm vẹo ngón cái (hallux valgus), ngón cái cứng (thoái hóa khớp) và chấn thương gập quá mức ngón cái (turf toe). Gout thường ảnh hưởng đến khớp MTP, gây sưng, nóng, đỏ và đau cấp tính quanh khớp. Vị trí đau phổ biến thứ hai là mặt lòng bàn chân, phía dưới thân xương bàn ngón II và III, gọi là hội chứng đau xương bàn chân (metatarsalgia). Các bệnh lý ảnh hưởng đến vùng trước bàn chân và cách chẩn đoán được xem xét chi tiết riêng biệt (bảng 2 và bảng 3). (Xem thêm “Đau vùng trước bàn chân ở người trưởng thành: Đánh giá, chẩn đoán và lựa chọn xử trí các nguyên nhân thường gặp”.)

Đau vùng giữa bàn chân – Một vị trí đau thường gặp ở vùng giữa bàn chân là mặt lưng khớp cổ-bàn chân I (khớp Lisfranc), đôi khi cơn đau lan sang khớp cổ-bàn chân II và III. Tình trạng đau này, đặc biệt là sau chấn thương cấp tính, có thể do gãy xương hoặc gãy-trật khớp; chẩn đoán được thực hiện thông qua X-quang. Nang hạch có thể xuất hiện ở mặt lưng vùng giữa bàn chân gây đau khu trú (hình 11), có thể chẩn đoán bằng siêu âm. Đau cũng có thể xuất hiện dọc theo vòm bàn chân trong.

Xương ghe đóng vai trò là “viên đá đỉnh vòm” duy trì sự ổn định của vòm bàn chân. Bất kỳ cơn đau nào trực tiếp tại xương ghe đều làm tăng nghi ngờ tổn thương nghiêm trọng, bao gồm gãy xương ghe do mỏi, bệnh lý gân cơ chày sau tại điểm bám vào xương ghe, tách rời xương ghe phụ do chấn thương, hoặc rách một phần/toàn bộ điểm bám của dây chằng sên-gót (spring ligament). Đau tại xương ghe kèm theo một khối xương nhô ra bất thường gợi ý khả năng có xương ghe phụ, trong khi đau ở mặt lòng bàn chân vùng vòm có thể do bong gân cấp tính hoặc sụp vòm dọc bàn chân.

Điểm đau chói tại nền xương bàn ngón V gợi ý có tổn thương và cần chỉ định chụp X-quang, vì những tổn thương này thường khó chẩn đoán và xử trí. Bảng tổng hợp các cân nhắc chẩn đoán cho bệnh nhân đau vùng giữa bàn chân được cung cấp tại bảng 4. (Xem thêm “Đau vùng giữa bàn chân ở người trưởng thành: Đánh giá, chẩn đoán và lựa chọn xử trí các nguyên nhân thường gặp”.)

Đau vùng sau bàn chân – Vị trí đau phổ biến nhất ở vùng sau bàn chân là điểm bám của cân gan chân vào mặt trong xương gót, gợi ý bệnh lý viêm cân gan chân. Hầu hết bệnh nhân viêm cân gan chân mô tả cơn đau dữ dội khi vừa bước chân xuống giường vào buổi sáng. Cơn đau tăng nặng khi bắt đầu đi bộ hoặc chạy, nhưng giảm dần khi vận động. Cảm giác đau âm ỉ thường kéo dài suốt cả ngày, giảm khi ngồi và tăng cường độ khi đứng hoặc đi lại. Đau về đêm không phải là đặc điểm điển hình. Thăm khám lâm sàng thường thấy điểm đau chói tại vị trí bám trong của cân gan chân vào xương gót.

Việc chẩn đoán các bệnh lý khác ở vùng sau bàn chân dựa trên vị trí đau và điểm đau chói, ví dụ như tại xương gót mặt lòng bàn chân hoặc điểm bám gân Achilles, gợi ý bệnh lý gân hoặc điểm bám gân vùng xa. Bảng tổng hợp các cân nhắc chẩn đoán cho bệnh nhân đau vùng sau bàn chân được cung cấp tại bảng 5. (Xem thêm “Đau vùng sau bàn chân ở người trưởng thành: Đánh giá và chẩn đoán các nguyên nhân thường gặp”.)