Kháng insulin: Định nghĩa và phổ lâm sàng

TÓM TẮT

Định nghĩa và nguyên nhân

Kháng insulin là tình trạng mà với một nồng độ insulin nhất định, đáp ứng glucose của cơ thể thấp hơn mức bình thường. Tình trạng này thường gặp nhất ở bệnh nhân béo phì, tuy nhiên cũng có thể do nhiều nguyên nhân tiềm ẩn khác (bảng 1).

Biểu hiện lâm sàng

Phân bố mô mỡ

Khi mỡ tích tụ quá mức, khả năng lưu trữ của các kho mỡ thông thường bị suy giảm tương đối. Hệ quả là mỡ sẽ lắng đọng trong ổ bụng (béo trung tâm) và tại các vùng khác trong cơ thể vốn không nên có mỡ (lắng đọng mỡ lạc chỗ tại cơ, gan và hệ mạch máu). Sự phân bố bất thường của mô mỡ này là cơ sở cho sự phát triển của tình trạng kháng insulin liên quan đến béo phì.

Bệnh nhân mắc hội chứng loạn dưỡng mỡ (lipodystrophy) có thể không có mỡ thừa, nhưng do thiếu hụt hoàn toàn hoặc một phần không gian lưu trữ mô mỡ, năng lượng dự trữ dưới dạng mỡ sẽ lắng đọng trong ổ bụng và/hoặc tại các cơ quan không phù hợp. Do đó, tình trạng kháng insulin diễn ra tương tự như trong béo trung tâm. Ngược lại, ở bệnh nhân kháng insulin type A (đột biến thụ thể insulin) và type B (kháng thể kháng thụ thể insulin), lượng và sự phân bố mô mỡ có thể bình thường vì cơ chế bệnh sinh liên quan đến rối loạn chức năng thụ thể insulin thay vì do phân bố mỡ bất thường. (Xem mục ‘Phân bố mô mỡ’ ở dưới.)

Biểu hiện

Kháng insulin có biểu hiện đa dạng tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng. Mặc dù kháng insulin do béo phì và các thể kháng insulin khác có các đặc điểm lâm sàng tương đồng, nhưng những bệnh nhân mắc hội chứng di truyền thường kháng insulin mức độ nặng, dẫn đến các kiểu hình bệnh lý nghiêm trọng hơn (bảng 2). Các biểu hiện thường gặp của kháng insulin bao gồm:

• Hội chứng chuyển hóa.
• Rối loạn chuyển hóa glucose (ví dụ: tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2).
• Bệnh tim mạch (CVD).
• Bệnh gan nhiễm mỡ.
• Tăng androgen buồng trứng (hội chứng buồng trứng đa nang [PCOS]).

(Xem mục ‘Biểu hiện’ ở dưới.)

Chẩn đoán

Kháng insulin liên quan đến béo phì

Đối với bệnh nhân béo phì, chẩn đoán kháng insulin dựa trên các phát hiện lâm sàng (ví dụ: phân bố mỡ bất thường (hoặc loạn dưỡng mỡ), tăng đường huyết, rối loạn lipid máu, béo bụng, tăng huyết áp). Hiện nay chưa có xét nghiệm nào được chuẩn hóa để đo lường mức độ kháng insulin trong thực hành lâm sàng. Vì vậy, chúng tôi không chỉ định đo kháng insulin thường quy cho những bệnh nhân không có kiểu hình bệnh lý nặng. (Xem mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới và “Hội chứng chuyển hóa (hội chứng kháng insulin hoặc hội chứng X)”, phần ‘Định nghĩa’.)

Trong nghiên cứu, kỹ thuật kẹp insulin đường huyết bình thường (euglycemic insulin clamp) được coi là tiêu chuẩn vàng; tuy nhiên, các nghiệm pháp như nghiệm pháp dung nạp glucose tĩnh mạch (IVGTT) và/hoặc nghiệm pháp dung nạp insulin (ITT)/nghiệm pháp ức chế insulin thường được thực hiện phổ biến hơn để xác định tình trạng kháng insulin. Dù vậy, các kỹ thuật này không khả thi để áp dụng thường quy trong lâm sàng. (Xem mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Loạn dưỡng mỡ hoặc các kiểu hình kháng insulin nặng

Ở những bệnh nhân có kiểu hình loạn dưỡng mỡ hoặc kiểu hình nặng gợi ý tình trạng kháng tế bào đích do di truyền (ví dụ: hội chứng Leprechaunism, hội chứng Rabson-Mendenhall), cần đo nồng độ insulin lúc đói. Kết quả tăng insulin máu rõ rệt là chỉ định để nghiên cứu sâu hơn nhằm đánh giá sự hiện diện của đột biến thụ thể insulin, các kháng thể kháng thụ thể insulin lưu hành và các rối loạn khác (bảng 1). (Xem mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới và “Hội chứng loạn dưỡng mỡ: Biểu hiện lâm sàng, phân loại và chẩn đoán”.)