TÓM TẮT
Định nghĩa – Hội chứng dị ứng đường miệng (Oral allergy syndrome – OAS) (hay hội chứng dị ứng phấn hoa – thực phẩm [PFAS hoặc PFS]) là một phản ứng dị ứng qua trung gian immunoglobulin E (IgE), xảy ra khi những người nhạy cảm với phấn hoa ăn một số loại trái cây, hạt, rau củ hoặc gia vị tươi sống. Các triệu chứng là kết quả của tình trạng mày đay tiếp xúc tại bề mặt niêm mạc khi tiếp xúc với thực phẩm, gây ra bởi các dị nguyên trong thực phẩm thực vật có cấu trúc tương đồng với các dị nguyên phấn hoa (hình 1). Thuật ngữ OAS được dùng để mô tả các phản ứng khu trú ở vùng hầu họng, trong khi PFS là thuật ngữ rộng hơn, bao hàm cả triệu chứng hầu họng và các triệu chứng toàn thân. (Xem phần ‘Giới thiệu’ và ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)
Xử trí – Phương pháp xử trí phổ biến nhất là kiêng các loại thực phẩm thực vật gây dị ứng ở dạng gây ra triệu chứng. Tuy nhiên, việc kiêng tuyệt đối có thể không bắt buộc nếu triệu chứng nhẹ. Ngoài ra, bệnh nhân có thể tiếp tục ăn thực phẩm đó ở các dạng không gây ra triệu chứng. Thông thường, thực phẩm đã nấu chín, chế biến hoặc đôi khi là đông lạnh không gây triệu chứng PFS, nhưng vẫn có những ngoại lệ (ví dụ: các loại hạt rang). (Xem phần ‘Kiêng thực phẩm’ ở dưới.)
Phản ứng toàn thân – Một số thực phẩm (đậu phộng, hạt cây, đào và mù tạt) có liên quan đến các phản ứng toàn thân nhiều hơn so với các loại thực phẩm khác. Nhìn chung, phản ứng toàn thân xuất hiện ở khoảng 2% đến 10% bệnh nhân PFS. Bệnh nhân cần được thông báo về điều này cũng như khả năng phản ứng với các thực phẩm liên quan trong lần tiếp xúc đầu tiên. Những bệnh nhân PFS có triệu chứng toàn thân nên tránh thực phẩm gây dị ứng ở dạng tươi sống. Chúng tôi khuyến cáo những bệnh nhân này cũng nên tránh cả thực phẩm đó ở dạng nấu chín (Khuyến cáo 2C). (Xem phần ‘Bệnh nhân từng có triệu chứng toàn thân’ và ‘Nguy cơ phản ứng toàn thân’ ở dưới.)
Yếu tố nguy cơ gây phản ứng toàn thân – Các yếu tố nguy cơ tiềm tàng bao gồm: ăn một lượng lớn thực phẩm gây dị ứng (đặc biệt là khi bụng đói), sử dụng các thuốc làm thay đổi quá trình tiêu hóa bình thường (như thuốc ức chế bơm proton), và có thể là sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), uống rượu hoặc vận động mạnh ngay sau khi ăn thực phẩm gây dị ứng. (Xem phần ‘Các yếu tố nguy cơ tiềm tàng’ ở dưới.)
Chỉ định bút tiêm epinephrine tự động:
Chúng tôi chỉ định bút tiêm epinephrine tự động cho bất kỳ bệnh nhân PFS nào từng có triệu chứng toàn thân trong quá khứ. (Xem phần ‘Bệnh nhân từng có triệu chứng toàn thân’ ở dưới.)
Chúng tôi khuyến cáo những bệnh nhân chưa từng gặp phản ứng toàn thân nên mang theo bút tiêm epinephrine tự động nếu có bất kỳ điều kiện nào sau đây (Khuyến cáo 2C) (xem ‘Chỉ định dùng epinephrine’ và ‘Bệnh nhân có triệu chứng đường miệng với thực phẩm nguy cơ cao’ ở dưới):
- Đã xác định khách quan tình trạng dị ứng với đậu phộng, hạt cây hoặc mù tạt.
- Bệnh nhân gặp phản ứng hầu họng với thực phẩm thực vật đã nấu chín.
- Bệnh nhân có kết quả test lẩy da (skin prick test) dương tính với chiết xuất thương mại của thực phẩm gây dị ứng.
- Bệnh nhân phản ứng với loại thực phẩm có tỷ lệ gây phản ứng toàn thân cao tại khu vực địa lý tương ứng (ví dụ: đào ở các nước Địa Trung Hải hoặc táo ở Tây Ban Nha).
Thuốc kháng histamine – Thuốc kháng histamine H1 có thể làm giảm triệu chứng, mặc dù các nguy cơ khi ức chế triệu chứng mà vẫn tiếp tục ăn thực phẩm gây dị ứng vẫn chưa được nghiên cứu. Bệnh nhân có triệu chứng toàn thân hoặc PFS với các thực phẩm nguy cơ cao không nên sử dụng thuốc kháng histamine theo cách này. (Xem phần ‘Thuốc kháng histamine’ ở dưới.)
Liệu pháp miễn dịch với phấn hoa – Liệu pháp miễn dịch dưới da (SCIT) với các dị nguyên phấn hoa là phương pháp điều trị đã được thiết lập cho viêm mũi kết mạc dị ứng và hen suyễn dị ứng, nhưng các nghiên cứu về hiệu quả của nó đối với PFS cho kết quả trái chiều. Chúng tôi không khuyến cáo thực hiện SCIT phấn hoa chỉ đơn thuần với mục đích điều trị PFS (Khuyến cáo 2C). (Xem phần ‘Liệu pháp miễn dịch’ ở dưới.)