TÓM TẮT
Các peptide đường tiêu hóa đóng vai trò quan trọng trong điều hòa nhu động, bài tiết, hấp thu, cũng như quá trình tăng trưởng và phát triển của hệ tiêu hóa. Các peptide này được phân loại dựa trên cấu trúc sơ cấp (bảng 1). (Xem thêm phần ‘Giới thiệu’ và ‘Phân loại’ ở dưới.)
Peptide đường tiêu hóa được sản xuất bởi các tế bào nội tiết ruột phân bố rải rác khắp ống tiêu hóa. Tuy nhiên, một số loại tế bào nhất định lại thể hiện đặc tính phân bố theo vùng cụ thể (bảng 2). Sự đặc hiệu này có thể liên quan đến tác dụng sinh lý của peptide và vị trí của các thụ thể tương ứng. (Xem thêm phần ‘Bài tiết’ ở dưới.)
Tất cả các peptide đường tiêu hóa đều được tổng hợp thông qua quá trình phiên mã DNA thành RNA thông tin (mRNA), sau đó được dịch mã thành các protein tiền thân gọi là tiền tiền hormone (preprohormones). Tiếp theo, các tiền tiền hormone này trải qua quá trình biến đổi sau dịch mã để tạo thành các sản phẩm phân cắt peptide khác nhau trước khi được bài tiết ra ngoài. Việc biến đổi sau dịch mã của các hormone peptide đóng vai trò then chốt trong khả năng gắn kết với thụ thể, truyền tín hiệu và đáp ứng tế bào, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt tính sinh học. (Xem thêm phần ‘Quá trình biến đổi sau dịch mã’ ở dưới.)
Khi các tế bào nội tiết ruột được kích thích, các peptide sẽ được bài tiết vào khoảng kẽ tế bào. Từ đây, các peptide đường tiêu hóa có thể tác động theo các cơ chế sau:
- Tự tiết (autocrine): Tác động lên chính tế bào bài tiết chúng.
- Cận tiết (paracrine): Tác động lên các tế bào lân cận.
- Nội tiết (endocrine): Tác động lên các tế bào ở xa thông qua đường máu.
- Thần kinh tiết (neurocrine): Tác động lên tế bào sau khi được giải phóng từ dây thần kinh.
- Kết nối synapse: Tác động lên các dây thần kinh kế cận thông qua khớp thần kinh (hình 3).
Các cơ chế điều hòa ngược âm tính giúp ngăn chặn tình trạng sản xuất và bài tiết quá mức các peptide đường tiêu hóa. (Xem thêm phần ‘Bài tiết’ và ‘Điều hòa’ ở dưới.)
Bất kỳ sự thay đổi nào trong quá trình bài tiết hoặc tác động của peptide đường tiêu hóa đều có thể gây ra những hệ lụy bất lợi. Các bệnh lý có ý nghĩa lâm sàng có thể xảy ra do tình trạng tăng sản xuất bởi các khối u đường tiêu hóa (ví dụ: gastrinoma, VIPoma), mất khả năng điều hòa (ví dụ: tăng bài tiết do thuốc) hoặc sai sót trong truyền tín hiệu thụ thể (ví dụ: tiêu chảy do độc tố). (Xem thêm phần ‘Các bệnh lý liên quan’ ở dưới.)
Một số peptide đường tiêu hóa, các chất tương tự (analogues) hoặc các thuốc tác động đặc hiệu lên thụ thể hormone đường tiêu hóa hiện được ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị (bảng 5). Ví dụ, octreotide – một chất tương tự somatostatin – được sử dụng trong điều trị các khối u nội tiết, tiêu chảy mãn tính, xuất huyết giãn tĩnh mạch, các khối u bài tiết hormone đường tiêu hóa và dùng trong chẩn đoán hình ảnh khối u đường tiêu hóa (xạ hình thụ thể somatostatin). (Xem thêm phần ‘Ứng dụng lâm sàng’ ở dưới.)