Sốt thương hàn (thương hàn và phó thương hàn): Dịch tễ học, biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán

TÓM TẮT

• Nguyên tắc chung

  Sốt thương hàn là một tình trạng nhiễm trùng vi khuẩn xâm lấn, lây truyền qua đường tiêu hóa do sử dụng thực phẩm hoặc nguồn nước bị ô nhiễm. Các tác nhân điển hình gây ra hội chứng sốt thương hàn là Salmonella enterica serotype Typhi (trước đây là S. typhi) và Paratyphi A, B, C. Con người là ổ chứa duy nhất của S. Typhi và S. Paratyphi A. (Xem ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

• Dịch tễ học

  Tại những vùng dịch tễ, sốt thương hàn thường gặp ở trẻ em và người trẻ tuổi nhiều hơn so với bệnh nhân lớn tuổi. Con người là ổ chứa duy nhất của S. enterica serotype Typhi và S. Paratyphi A. Tại các quốc gia phát triển, hầu hết các trường hợp sốt thương hàn xảy ra ở những người từng du lịch đến vùng dịch tễ, đặc biệt là khu vực Nam Trung Á. Tiền sử du lịch đến những nơi có điều kiện vệ sinh kém hoặc tiền sử tiếp xúc với bệnh nhân hoặc người mang trùng thương hàn là những thông tin hữu ích để xác định đối tượng có nguy cơ nhiễm bệnh, mặc dù chỉ một số ít trường hợp xác định được nguồn tiếp xúc cụ thể. (Xem ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

• Đặc điểm lâm sàng
  • Biểu hiện điển hình

    Sốt thương hàn thường khởi phát với đau bụng, sốt và rét run khoảng 5 đến 21 ngày sau khi ăn phải vi sinh vật gây bệnh. Các dấu hiệu điển hình bao gồm nhịp chậm tương đối, phân ly mạch-nhiệt và “ban hồng” (các dát màu hồng nhạt ở thân mình và bụng). Có thể xuất hiện gan lách to, xuất huyết tiêu hóa và thủng ruột, dẫn đến nhiễm khuẩn huyết thứ phát và viêm phúc mạc. Kết quả xét nghiệm có thể ghi nhận thiếu máu, giảm bạch cầu, tăng bạch cầu hoặc bất thường trong xét nghiệm chức năng gan. (Xem ‘Biểu hiện điển hình’ ở dưới.)

  • Mang trùng mãn tính

    Trạng thái mang trùng Salmonella mãn tính được định nghĩa là tình trạng bài tiết vi khuẩn trong phân hoặc nước tiểu kéo dài trên 12 tháng sau nhiễm trùng cấp tính. Tỷ lệ mang trùng mãn tính sau nhiễm S. Typhi dao động từ 1% đến 6%. Tình trạng này thường gặp hơn ở nữ giới và những bệnh nhân có sỏi mật hoặc các bất thường đường mật khác. Người mang trùng mãn tính tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm cho người khác, đặc biệt là trong quá trình chế biến thực phẩm. (Xem ‘Người mang trùng mãn tính’ ở dưới.)

• Chẩn đoán

  Cần nghi ngờ sốt thương hàn ở bệnh nhân sốt đang sinh sống tại, vừa trở về từ hoặc đang thăm viếng vùng dịch tễ, đặc biệt nếu sốt kéo dài hơn 3 ngày hoặc kèm theo các triệu chứng tiêu hóa. Chẩn đoán sốt thương hàn được xác lập dựa trên kết quả nuôi cấy vi sinh vật gây bệnh trên bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng phù hợp. Vi khuẩn có thể được nuôi cấy từ máu, phân, nước tiểu, ban hồng, dịch tá tràng hoặc tủy xương, tuy nhiên độ nhạy của hầu hết các phương pháp nuôi cấy này không cao. Trong nhiều trường hợp, chẩn đoán sốt thương hàn được đưa ra theo hướng giả định đối với những bệnh nhân sốt kéo dài mà không tìm thấy nguyên nhân khác. (Xem ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)