Human chorionic gonadotropin (hCG): Hóa sinh và đo lường trong thai kỳ và bệnh lý

TÓM TẮT

Tổng quan

Human chorionic gonadotropin (hCG), luteinizing hormone (LH), follicle-stimulating hormone (FSH) và thyroid-stimulating hormone (TSH) là các heterodimer có chung tiểu đơn vị alpha và có mức độ tương đồng khác nhau ở các tiểu đơn vị beta. (Xem thêm ‘Tổng quan’ ở dưới.)

hCG dạng heterodimer được sản xuất gần như duy nhất bởi các tế bào nuôi của nhau thai, các u nguyên bào nuôi trong thai kỳ và các u tế bào mầm có thành phần nguyên bào nuôi. Khoảng 30% các khối u không phải nguyên bào nuôi, cũng như một số mô bình thường, sản xuất một lượng nhỏ tiểu đơn vị beta tự do của hCG. (Xem thêm ‘Tổng quan’ ở dưới.)

Chuyển hóa và các isoform của hCG

hCG tồn tại dưới nhiều dạng isoform, chủ yếu phát sinh do sự phân ly hoặc thoái hóa enzym của các isoform. (Xem thêm ‘Chuyển hóa và các isoform của hCG’ ở dưới.)

Một số isoform chọn lọc của hCG có thể được định lượng tại các phòng xét nghiệm chuyên sâu (ví dụ: tiểu đơn vị beta tự do của hCG hoặc hCG glycosyl hóa cao [hCG-h]), tuy nhiên các xét nghiệm này không phổ biến đối với các bác sĩ ung thư và giá trị lâm sàng của chúng vẫn cần được xác định thêm. Việc diễn giải các kết quả này còn gặp nhiều khó khăn do khoảng tham chiếu hoặc ngưỡng chẩn đoán chưa được thiết lập hoặc chuẩn hóa. Xét nghiệm hCG nguyên vẹn và tiểu đơn vị beta tự do hiện dễ tiếp cận hơn vì được sử dụng trong các xét nghiệm sàng lọc hội chứng Down. (Xem thêm ‘hCG glycosyl hóa cao’ ở dưới.)

Đo lường phòng xét nghiệm

Tất cả các xét nghiệm miễn dịch thương mại để định lượng hCG trong huyết thanh đều là xét nghiệm “đo miễn dịch” kiểu sandwich. Hầu hết các xét nghiệm hCG dùng trong chẩn đoán thai kỳ thông thường tại các phòng xét nghiệm y khoa để định lượng trong huyết thanh đều phát hiện hCG nguyên vẹn, tiểu đơn vị beta tự do của hCG và các dạng biến thể khác, nên có thể được gọi là xét nghiệm “hCG toàn phần” (total hCG). Sự sai khác giữa các phương pháp xét nghiệm hCG toàn phần do tính không đồng nhất của chất phân tích và sự khác biệt về độ đặc hiệu của xét nghiệm là một vấn đề đã được công nhận rộng rãi. (Xem thêm ‘Đo lường phòng xét nghiệm của hCG’ ở dưới.)

Khả năng đo lường các isoform biến thể của hCG so với mức độ phản ứng với hCG nguyên vẹn của các xét nghiệm hCG toàn phần là khác nhau, đặc biệt là đối với tiểu đơn vị beta tự do và mảnh lõi tiểu đơn vị beta hCG (hCGbcf) (bảng 1). Sự sai khác giữa các phương pháp xét nghiệm hCG toàn phần do tính không đồng nhất của chất phân tích và sự khác biệt về độ đặc hiệu của xét nghiệm là một vấn đề tồn tại từ lâu và được công nhận rộng rãi.

Vì nước tiểu chứa một tỷ lệ lớn hCGbcf, nên các xét nghiệm không nhận diện được dạng này sẽ không phù hợp để dùng cho mẫu nước tiểu. (Xem thêm ‘Mảnh lõi tiểu đơn vị beta hCG (hCGbcf)’ ở dưới.)

Định lượng trong nước tiểu hoặc xét nghiệm bằng que nhúng không đáng tin cậy bằng xét nghiệm huyết thanh và không được khuyến cáo sử dụng trong ung thư học. Các kết quả nước tiểu nghi ngờ thu được trong quá trình thử thai cần được kiểm tra lại bằng cách định lượng hCG trong huyết thanh. (Xem thêm ‘Các xét nghiệm hCG “toàn phần” thông thường và đo lường các isoform’ ở dưới.)

Đối với mục đích ung thư học, ưu tiên sử dụng các xét nghiệm huyết thanh có độ phản ứng rộng với các isoform. Trong ứng dụng xét nghiệm ung thư, nếu kết quả thấp một cách nghi ngờ và độ phản ứng của xét nghiệm không rõ ràng, khuyến cáo nên thực hiện đo lại bằng các xét nghiệm đã biết rõ độ phản ứng. (Xem thêm ‘Các xét nghiệm hCG “toàn phần” thông thường và đo lường các isoform’ ở dưới.)

Một số isoform chọn lọc của hCG cũng có thể được định lượng bởi các phòng xét nghiệm chuyên sâu (ví dụ: tiểu đơn vị beta tự do của hCG hoặc hCG glycosyl hóa cao [hCG-h]), nhưng chúng không phổ biến cho các bác sĩ ung thư và giá trị lâm sàng của chúng vẫn cần được xác minh. Việc diễn giải các kết quả này gặp khó khăn vì ngưỡng chẩn đoán/khoảng tham chiếu chưa được thiết lập/chuẩn hóa. (Xét nghiệm hCG nguyên vẹn và tiểu đơn vị beta tự do dễ tiếp cận hơn do được dùng trong sàng lọc hội chứng Down). (Xem thêm ‘hCG glycosyl hóa cao’ ở dưới.)

Diễn giải kết quả xét nghiệm – Những kết quả nghi ngờ không phù hợp với bệnh cảnh lâm sàng luôn đòi hỏi lâm sàng viên phải liên hệ ngay với phòng xét nghiệm để thảo luận, từ đó phòng xét nghiệm có thể tiến hành các điều tra sâu hơn nhằm xác nhận tính chính xác của phép đo. (Xem thêm ‘Nguyên nhân phân tích gây kết quả sai; nhiễu liên quan đến kháng thể’ ở dưới.)

Tăng nhẹ nồng độ – Một số nguyên nhân gây tăng nhẹ hCG bao gồm: mãn kinh (bảng 2), đáp ứng hoặc phục hồi sau tình trạng ức chế tuyến sinh dục do hóa trị, tiêm hCG ngoại sinh, bệnh lý nguyên bào nuôi trong thai kỳ thể không hoạt động và hCG gia đình. (Xem thêm ‘Các nguyên nhân không do bệnh lý gây tăng nhẹ hCG’ ở dưới.)

Kết quả dương tính giả – Kết quả dương tính giả hoặc tăng giả tạo có thể xảy ra do sự nhiễu liên quan đến kháng thể. Sự nhiễu trong xét nghiệm miễn dịch cũng có thể gây ra kết quả thấp giả tạo, nhưng trường hợp này hiếm gặp hơn. Việc xác định hCG sai hoặc không chính xác bằng xét nghiệm miễn dịch có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt là trong các trường hợp nghi ngờ u tân sinh. Các nguyên nhân bao gồm: kháng thể dị loại (heterophilic antibodies), kháng thể kháng hCG, kháng thể người kháng động vật và các chất gây nhiễu khác. Có thể loại trừ sự nhiễu bằng cách sử dụng một xét nghiệm thay thế, phối hợp phân tích cả nước tiểu và huyết thanh, thực hiện các nghiên cứu về tính tuyến tính, và đo hCG trước và sau khi thêm thuốc thử chặn (blocking reagent) đặc hiệu. (Xem thêm ‘Nguyên nhân phân tích gây kết quả sai; nhiễu liên quan đến kháng thể’ ở dưới.)

Kết quả giảm giả tạo – Hiệu ứng prozone hoặc “hiệu ứng hook” (high-dose hooking) xảy ra trong các xét nghiệm đo miễn dịch kiểu sandwich khi nồng độ hCG quá cao, dẫn đến bão hòa các vị trí gắn kết của kháng thể, ngăn cản việc hình thành phức hợp sandwich Ab-hCG-Ab*. Hiện tượng này xuất hiện trong các xét nghiệm hCG ở nồng độ vượt quá 5.000 đến 20.000 đơn vị quốc tế/L (IU/L), ngưỡng chính xác thay đổi tùy theo từng loại xét nghiệm. (Xem thêm ‘Hiệu ứng hook liều cao hoặc hiệu ứng prozone’ ở dưới.)