TÓM TẮT
Các hội chứng lâm sàng – Có bốn hội chứng bệnh than chính:
- Bệnh than da – Đây là thể bệnh phổ biến nhất. Bệnh bắt đầu bằng một sẩn nhỏ, không đau nhưng thường ngứa, sau đó nhanh chóng lan rộng và phát triển thành mụn nước hoặc bọng nước ở trung tâm, tiếp theo là giai đoạn trợt loét, tạo thành một vết loét hoại tử với vảy đen lõm (hình 1). Thường kèm theo phù nề lan rộng xung quanh, sưng hạch vùng và viêm hạch bạch huyết (hình 2). (Xem thêm mục ‘Thể da’ ở dưới.)
- Bệnh than hô hấp – Các triệu chứng lâm sàng giai đoạn đầu không đặc hiệu, bao gồm đau cơ, sốt và mệt mỏi, dễ nhầm lẫn với nhiễm trùng hô hấp do virus. Sau trung bình từ 4 đến 5 ngày, tình trạng bệnh nhân chuyển biến xấu nhanh chóng với các triệu chứng hô hấp tiến triển, bao gồm khó thở nặng, giảm oxy máu và sốc.
- Bệnh than đường tiêu hóa – Đặc trưng bởi các vết loét hoại tử kèm phù nề niêm mạc đường tiêu hóa, có thể dẫn đến xuất huyết. Bệnh nhân cũng có các biểu hiện như đau bụng, buồn nôn và nôn. Thể họng miệng biểu hiện bằng các tổn thương ở miệng và họng, kèm theo phù nề đau vùng cổ, viêm họng và sưng hạch cổ. (Xem thêm mục ‘Đường tiêu hóa’ ở dưới.)
- Viêm màng não do bệnh than – Viêm màng não hiếm khi là hội chứng khởi phát nhưng xuất hiện ở khoảng một phần ba số bệnh nhân bệnh than toàn thân. Tình trạng này đi kèm với xuất huyết nhu mô não, có thể khiến dịch não tủy (CSF) có máu đại thể và tiến triển nhanh chóng dẫn đến sảng hoặc hôn mê. (Xem thêm mục ‘Viêm màng não’ ở dưới.)
Đánh giá chẩn đoán – Cần nghi ngờ bệnh than ở những bệnh nhân có hội chứng lâm sàng tương ứng (như mô tả trên) và yếu tố dịch tễ phù hợp (ví dụ: tiếp xúc với động vật hoặc da động vật, hoặc xuất hiện các ca bệnh tương tự tập trung thành cụm gợi ý một sự kiện khủng bố sinh học). Tại Hoa Kỳ, khi nghi ngờ bệnh than, các lâm sàng viên cần liên hệ ngay với cơ quan y tế địa phương hoặc tiểu bang để thông báo và xem xét quy trình thu thập, gửi bệnh phẩm. Các xét nghiệm chẩn đoán bao gồm nuôi cấy và xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase (PCR) mẫu máu và bệnh phẩm từ các vị trí lâm sàng bị tổn thương, xét nghiệm huyết thanh học giai đoạn cấp và hồi phục, và xét nghiệm độc tố nhân tố gây chết (lethal factor toxin) trong huyết tương (bảng 1). Tất cả bệnh nhân bệnh than toàn thân (tức là tất cả các thể bệnh ngoại trừ thể da khu trú) cần được đánh giá tầm soát viêm màng não. (Xem thêm mục ‘Đánh giá chẩn đoán’ ở dưới.)
Chẩn đoán – Chẩn đoán bệnh than được xác lập khi nuôi cấy bệnh phẩm lâm sàng phát hiện sự phát triển của B. anthracis. Việc phân lập được vi khuẩn nhóm B. cereus từ một bệnh nhân có hội chứng lâm sàng và dịch tễ phù hợp cũng được coi là bệnh than cho đến khi có bằng chứng ngược lại. Chẩn đoán còn được hỗ trợ bởi kết quả PCR dương tính từ bệnh phẩm lâm sàng, phát hiện độc tố gây chết trong máu hoặc dịch cơ thể, hoặc xét nghiệm huyết thanh học dương tính. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)