TÓM TẮT
Mô tả bệnh – Bệnh loạn dưỡng chất trắng tuyến thượng thận (ALD) là một rối loạn beta-oxy hóa tại peroxisome, dẫn đến tích tụ các acid béo chuỗi rất dài (VLCFA) trong tất cả các mô. Đây là một bệnh lý di truyền liên kết nhiễm sắc thể X gây ra bởi các biến thể gây bệnh trong gen ABCD1. ALD bao gồm một phổ các hội chứng lâm sàng (bao gồm loạn dưỡng chất trắng, bệnh lý tủy-thần kinh và suy tuyến thượng thận) với độ tuổi khởi phát và mức độ nghiêm trọng khác nhau (bảng 1). (Xem thêm phần ‘Giới thiệu’, ‘Di truyền học’ và ‘Cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)
ALD ở nam giới – Nam giới mắc bệnh có thể biểu hiện (kết hợp) một vài hội chứng lâm sàng, khởi phát từ thời thơ ấu cho đến khi trưởng thành (bảng 1):
- Loạn dưỡng chất trắng – Trẻ trai thường khởi phát từ 4 đến 8 tuổi với các khiếm khuyết về học tập và vấn đề hành vi, tiếp theo là sự suy giảm chức năng thần kinh bao gồm gia tăng các bất thường về nhận thức và hành vi, mù lòa và tiến triển thành liệt tứ chi. Khoảng 20% bệnh nhân có cơn co giật. Khoảng 10 đến 15% gặp tình trạng ALD đình trệ (arrested ALD), đặc trưng bởi việc không tiến triển triệu chứng và không thấy tổn thương phát triển hoặc ngấm thuốc trên MRI não; một số ít bệnh nhân trong nhóm này có thể tiến triển từng bước hoặc chuyển sang thể loạn dưỡng chất trắng tiến triển ở trẻ em. (Xem thêm phần ‘Loạn dưỡng chất trắng’ ở dưới.)
- Bệnh lý tủy-thần kinh – Thể này thường xuất hiện ở nam giới trưởng thành từ 20 đến 40 tuổi. Biểu hiện chính là rối loạn chức năng tủy sống với tình trạng cứng và yếu hai chân tiến triển (liệt hai chi dưới kiểu co cứng), rối loạn kiểm soát cơ thắt, bàng quang thần kinh và rối loạn chức năng tình dục. Bệnh đa dây thần kinh cũng là một đặc điểm phổ biến, biểu hiện bằng tình trạng tê hoặc dị cảm đau, góp phần gây ra các bất thường về dáng đi. Hầu hết bệnh nhân đều có suy tuyến thượng thận. Bệnh lý tủy-thần kinh cũng có thể biểu hiện dưới dạng rối loạn tiểu não tiến triển. (Xem thêm phần ‘Bệnh lý tủy-thần kinh’ ở dưới.)
- Suy tuyến thượng thận – Suy tuyến thượng thận nguyên phát là biểu hiện khởi đầu của ALD ở 30 đến 40% bệnh nhân và là dấu hiệu duy nhất của ALD ở khoảng 8 đến 10%. Ở hầu hết bệnh nhân, suy tuyến thượng thận xuất hiện trước 10 tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện muộn hơn. Đa số bệnh nhân có suy tuyến thượng thận đơn thuần sau đó sẽ tiến triển thành bệnh lý tủy-thần kinh khi đến tuổi trung niên. (Xem thêm phần ‘Suy tuyến thượng thận’ ở dưới.)
Nữ giới – Bệnh nhân nữ thường phát triển các triệu chứng của bệnh lý tủy-thần kinh và bệnh đa dây thần kinh trong độ tuổi trưởng thành (bảng 1). Tần suất xuất hiện triệu chứng tăng từ dưới 20% ở phụ nữ dưới 40 tuổi lên đến gần 90% ở phụ nữ trên 60 tuổi. (Xem thêm phần ‘Nữ giới mắc ALD’ ở dưới.)
Sàng lọc sơ sinh – Hiện nay, sàng lọc sơ sinh đối với ALD đã được triển khai tại một số bang của Hoa Kỳ và một vài quốc gia khác. Nếu kết quả sàng lọc sơ sinh dương tính, cần thực hiện các xét nghiệm xác nhận theo dõi càng sớm càng tốt. (Xem thêm phần ‘Sàng lọc sơ sinh’ ở dưới.)
Xét nghiệm cận lâm sàng – Bước đầu tiên là đo nồng độ VLCFA. Nồng độ VLCFA trong huyết tương tăng cao ở hầu hết nam giới mắc ALD. Nếu phát hiện nồng độ VLCFA tăng, sẽ tiến hành xét nghiệm di truyền để xác nhận. Ngoài ra, cần thực hiện đánh giá chức năng tuyến thượng thận tại thời điểm chẩn đoán và tái đánh giá hàng năm. (Xem thêm phần ‘Xét nghiệm cận lâm sàng’ ở dưới.)
Chẩn đoán hình ảnh – Tất cả nam giới được xác định mắc phức hợp ALD cần được chụp MRI não tại thời điểm chẩn đoán. Kết quả MRI não bình thường trước khi khởi phát loạn dưỡng chất trắng, nhưng sẽ bất thường ở những nam giới có triệu chứng loạn dưỡng chất trắng, cho thấy tình trạng hủy myelin ở chất trắng đại não (hình 2). Ở bệnh nhân mắc bệnh lý tủy-thần kinh, MRI tủy sống thường bình thường (mặc dù teo tủy cổ sẽ trở nên rõ rệt trong giai đoạn bệnh tiến triển). Những trẻ trai chưa có triệu chứng của ALD trẻ em nhưng ban đầu có kết quả MRI bình thường nên được chụp theo dõi mỗi 6 đến 12 tháng. (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)