Hội chứng thay đổi múi giờ (Jet lag)

TÓM TẮT

Đặc điểm lâm sàng – Hội chứng lệch múi giờ (jet lag) gây ra tình trạng buồn ngủ quá mức vào ban ngày và/hoặc mất ngủ, đi kèm với mệt mỏi toàn thân và các triệu chứng cơ năng trong bối cảnh di chuyển xuyên kinh tuyến. Các triệu chứng này xuất hiện do sự mất đồng bộ giữa nhịp sinh học nội sinh (chu kỳ thức-ngủ) với thời gian thức-ngủ mong muốn tại múi giờ điểm đến. (Xem thêm phần ‘Sinh lý bệnh’ và ‘Đặc điểm lâm sàng’ ở dưới.)

Hội chứng lệch múi giờ có xu hướng nghiêm trọng hơn khi di chuyển qua nhiều múi giờ và khi di chuyển về phía Đông so với phía Tây. (Xem thêm phần ‘Diễn tiến lâm sàng’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Hội chứng lệch múi giờ được chẩn đoán dựa trên bệnh sử lâm sàng khi hội đủ các điều kiện sau:

• Mất ngủ hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày, đi kèm với việc giảm tổng thời gian ngủ, xảy ra trùng với thời điểm di chuyển qua ít nhất hai múi giờ.
• Suy giảm chức năng ban ngày, mệt mỏi toàn thân hoặc xuất hiện các triệu chứng cơ năng trong vòng hai ngày sau khi di chuyển.
• Không có rối loạn nào khác giải thích được tình trạng rối loạn giấc ngủ này.

(Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Xử trí – Đối với những bệnh nhân có mong muốn điều trị, mục tiêu là đẩy nhanh quá trình thích nghi với múi giờ mới bằng cách phối hợp liệu pháp ánh sáng cường độ cao và melatonin ngoại sinh theo thời điểm chiến lược, cùng với các biện pháp điều trị triệu chứng để giảm thiểu tình trạng buồn ngủ ban ngày và mất ngủ (bảng 1). (Xem thêm phần ‘Xử trí’ ở dưới.)

Thời điểm tối ưu để tiếp xúc với ánh sáng và dùng melatonin phụ thuộc vào hướng di chuyển và số lượng múi giờ đi qua. Nguồn ánh sáng tốt nhất là ánh sáng mặt trời trực tiếp ngoài trời. Đèn lightbox có thể được sử dụng, mặc dù phương pháp này không khả thi đối với hầu hết người đi du lịch.

• Di chuyển về phía Đông, ≤7 múi giờ: Đối với trường hợp di chuyển về phía Đông qua tối đa bảy múi giờ, chúng tôi đề xuất kết hợp liệu pháp ánh sáng và melatonin theo thời điểm chiến lược thay vì chỉ sử dụng đơn độc một liệu pháp (Khuyến cáo 2C). Thời điểm tiếp xúc ánh sáng chính xác để thúc đẩy việc đẩy sớm pha nhịp sinh học được trình bày chi tiết trong văn bản và hình ảnh (hình 3). Nhìn chung, điều này có nghĩa là cần tránh ánh sáng mạnh vào sáng sớm và tìm kiếm ánh sáng mạnh vào giữa đến cuối buổi sáng khi vừa đến nơi. Với những người có nhu cầu điều trị tích cực, liệu pháp ánh sáng có thể bắt đầu trước ngày khởi hành tối đa ba ngày. (Xem thêm phần ‘Tiếp xúc ánh sáng theo thời điểm’ ở dưới.)
  Melatonin nên được uống trước khi đi ngủ, bắt đầu từ buổi tối ngày đầu tiên đến nơi và tiếp tục trong tối đa năm ngày. Liều dùng dao động từ 0,5 đến 10 mg; theo kinh nghiệm của chúng tôi, liều 3 mg là đủ. (Xem thêm phần ‘Sử dụng melatonin theo thời điểm’ ở dưới.)
• Di chuyển về phía Đông, >8 múi giờ: Khi di chuyển về phía Đông qua tám múi giờ trở lên, hầu hết mọi người sẽ thấy dễ dàng hơn nếu lùi pha nhịp sinh học thay vì đẩy sớm để thích nghi với múi giờ mới. Điều này thường có nghĩa là tìm kiếm ánh sáng buổi sáng tại điểm đến và tránh ánh sáng mạnh vào cuối buổi chiều và buổi tối trong vài ngày đầu sau khi đến nơi. (Xem thêm phần ‘Di chuyển về phía Đông, từ tám múi giờ trở lên’ ở dưới.)
• Di chuyển về phía Tây, ≤12 múi giờ: Đối với di chuyển về phía Tây qua tối đa 12 múi giờ, chúng tôi đề xuất liệu pháp tiếp xúc ánh sáng theo thời điểm chiến lược thay vì dùng melatonin hoặc kết hợp cả hai (Khuyến cáo 2C). Thời điểm tiếp xúc ánh sáng chính xác để thúc đẩy việc lùi pha nhịp sinh học được chi tiết hóa trong văn bản và hình ảnh (hình 4). Đối với trường hợp di chuyển về phía Tây qua hơn 12 múi giờ, chúng tôi cũng đề xuất dùng thêm melatonin trước khi đi ngủ (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm phần ‘Di chuyển về phía Tây’ ở dưới.)

Các thuốc nhóm Benzodiazepine và thuốc đồng vận thụ thể benzodiazepine không phải benzodiazepine (BzRA) đã chứng minh được hiệu quả trong điều trị mất ngủ do lệch múi giờ. Tuy nhiên, cần cân nhắc giữa lợi ích tiềm năng và các tác dụng phụ, đặc biệt là lo ngại về việc suy giảm hiệu suất hoạt động vào ngày hôm sau. (Xem thêm phần ‘Thuốc an thần gây ngủ’ ở dưới.)

Sử dụng caffeine một cách hợp lý nhìn chung là an toàn và có thể giúp cải thiện tình trạng buồn ngủ ban ngày, nhưng trong một số trường hợp, lợi ích này có thể bị mất đi do gây rối loạn giấc ngủ. Những giấc ngủ ngắn (<30 phút) ít nhất tám giờ trước khi đi ngủ đêm cũng có thể giúp tăng cường sự tỉnh táo mà không làm gián đoạn giấc ngủ ban đêm. (Xem thêm phần ‘Caffeine và các chất kích thích khác’ và ‘Ngủ trưa’ ở dưới.)