Các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến các tình trạng y khoa khác: Xử trí

TÓM TẮT

Khi nào cần chuyển tuyến: Hội chẩn tâm thần đối với các yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến tình trạng bệnh lý nội khoa (PFAOMC) được chỉ định khi các yếu tố này biểu hiện dưới dạng một rối loạn tâm thần kiểm soát kém, gây cản trở đáng kể đến quá trình điều trị nội khoa, hoặc khi xảy ra tình trạng bế tắc trong giao tiếp giữa lâm sàng và bệnh nhân. (Xem thêm ‘Khi nào cần chuyển tuyến’ ở dưới.)

Tiếp cận chung cho mọi bệnh nhân: Nguyên tắc chung khi tiếp cận PFAOMC là lắng nghe thấu cảm, khơi gợi các cảm xúc và hành vi, giáo dục bệnh nhân về tình trạng bệnh lý cũng như phương pháp điều trị, giúp bệnh nhân hiểu rằng những cảm xúc và hành vi của họ không nhất thiết phải gây cản trở quá trình điều trị, đồng thời đưa ra những trấn an và hy vọng phù hợp. Giải quyết vấn đề (problem solving) là một phong cách thích nghi có thể mang lại lợi ích cho bệnh nhân PFAOMC. (Xem thêm ‘Tiếp cận chung cho mọi bệnh nhân’ ở dưới.)

Các yếu tố tâm lý cụ thể:

• Thoái lui (Regression): Nếu tình trạng thoái lui diễn ra quá mức, lâm sàng cần tránh mắng mỏ hoặc làm bệnh nhân cảm thấy xấu hổ. Thay vào đó, hãy giải thích một cách lịch sự rằng cảm giác muốn được quan tâm, chăm sóc nhiều hơn là điều thường gặp trong các bệnh lý nội khoa nặng; thiết lập lịch thăm khám định kỳ và đặt ra các giới hạn cần thiết (ví dụ: thời lượng mỗi lần khám), đồng thời tránh việc tăng số lần thăm khám không cần thiết hoặc xa lánh bệnh nhân. (Xem thêm ‘Thoái lui’ ở dưới.)
• Lo âu (Anxiety): Để giải quyết tình trạng lo âu làm trầm trọng thêm các triệu chứng nội khoa hoặc cản trở điều trị, trước hết cần tìm hiểu những nỗi sợ cụ thể của bệnh nhân. Việc hiểu rõ nỗi sợ sẽ giúp đưa ra các can thiệp phù hợp như liệu pháp nhận thức hoặc giáo dục sức khỏe nhằm nhắm vào những nỗi sợ phi thực tế. (Xem thêm ‘Lo âu’ ở dưới.)
• Trầm cảm (Depression): Trầm cảm trong bối cảnh PFAOMC thường đề cập đến các triệu chứng dưới ngưỡng hội chứng (subsyndromal), chẳng hạn như trạng thái khó chịu/phiền muộn (dysphoria), thay vì một hội chứng hoặc rối loạn tâm thần đầy đủ (ví dụ: trầm cảm chủ yếu đơn cực). Một số bệnh nhân cảm thấy bất lực khi đối mặt với bệnh lý nội khoa; lâm sàng có thể tăng cường cảm giác kiểm soát cho họ bằng cách khuyến khích bày tỏ nguyện vọng về chăm sóc sức khỏe và nhấn mạnh sự tham gia chủ động vào quá trình điều trị. (Xem thêm ‘Trầm cảm’ ở dưới.)
• Phủ nhận (Denial): Các can thiệp đối với tình trạng phủ nhận quá mức cần tập trung vào những cảm xúc tiềm ẩn (ví dụ: sợ hãi và lo âu). Nên tránh việc trực tiếp bác bỏ những khẳng định của bệnh nhân hoặc cố gắng hù dọa để buộc họ hợp tác; thay vào đó, sự thấu cảm và bày tỏ sự quan tâm sẽ mang lại hiệu quả cao hơn, đồng thời giúp tối đa hóa cảm giác kiểm soát của bệnh nhân. (Xem thêm ‘Phủ nhận’ ở dưới.)
• Tức giận (Anger): Dù có xu hướng muốn dành ít thời gian hơn cho những bệnh nhân hay tức giận, nhưng thực tế điều cần làm là dành thêm thời gian cho họ. Tránh thái độ phòng thủ hoặc phản công, hãy đáp lại một cách bình tĩnh bằng các sự kiện khách quan, đồng thời cố gắng thấu hiểu nguyên nhân gây tức giận và cách điều này ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe hoặc cản trở việc chăm sóc bệnh nhân. (Xem thêm ‘Tức giận’ ở dưới.)
• Tuân thủ điều trị (Adherence): Bước đầu tiên trong quản lý tuân thủ kém là xác định nguyên nhân khiến bệnh nhân không tuân thủ. Các yếu tố tâm lý có thể gây gián đoạn tuân thủ bao gồm sự xấu hổ về bệnh lý nội khoa, cảm giác bất lực, mất niềm tin vào lâm sàng, hoặc tức giận với bác sĩ/tình trạng bệnh. Cần xác định cách bệnh nhân hiểu về bệnh của họ và hỏi về việc tuân thủ với thái độ không phán xét. Phác đồ thuốc cần phải dễ chấp nhận, dễ hiểu và dễ thực hiện.

  Các kỹ thuật giúp cải thiện tuân thủ dùng thuốc bao gồm:

  • Nhấn mạnh những lợi ích quan trọng đối với chính bệnh nhân
  • Giải quyết các niềm tin sai lệch và thái độ tiêu cực đối với thuốc
  • Cung cấp hướng dẫn bằng văn bản đơn giản, rõ ràng về cách dùng thuốc được kê đơn
  • Gợi ý sử dụng hộp chia thuốc để tổ chức liều dùng hàng ngày
  • Gợi ý sử dụng các dấu hiệu nhắc nhở uống thuốc

  Việc cố gắng cải thiện tuân thủ bằng cách hù dọa, mắng mỏ, làm nhục hoặc đe dọa bệnh nhân hiếm khi thành công. (Xem thêm ‘Không tuân thủ’ ở dưới.)