TÓM TẮT
Thuật ngữ – Sàng lọc người mang gen mở rộng đa sắc tộc (Panethnic expanded carrier screening) là phương pháp sàng lọc đồng thời một số lượng lớn các bệnh lý di truyền mà không phân biệt các yếu tố rủi ro về chủng tộc hoặc sắc tộc trong quần thể. Thông tin này hỗ trợ cho việc lập kế hoạch tiền thụ thai và quản lý thai kỳ. (Xem thêm phần ‘Thuật ngữ’ và ‘Giới thiệu’ ở dưới.)
Đề xuất sàng lọc người mang gen – Các hiệp hội chuyên khoa khuyến cáo nên đề xuất sàng lọc người mang gen cho tất cả những người đang mang thai hoặc đang có kế hoạch mang thai. Trong bối cảnh cùng ra quyết định (shared decision-making), bệnh nhân cần được thông tin đầy đủ về phạm vi các danh mục sàng lọc hiện có, cũng như những lợi ích và hạn chế của từng lựa chọn, từ đó quyết định thực hiện xét nghiệm tùy theo nhu cầu thông tin của họ. (Xem thêm phần ‘Giới thiệu’ ở dưới.)
Tư vấn – Tư vấn trước và sau xét nghiệm là những bước thiết yếu trong quy trình sàng lọc người mang gen trên lâm sàng, bao gồm nhiều nội dung chi tiết (xem bảng 1). (Xem thêm phần ‘Tư vấn cho bệnh nhân’ ở dưới.)
Lợi ích – Các rối loạn di truyền không chỉ khu trú ở một số quần thể nhất định. Ưu điểm chính của chiến lược sàng lọc mở rộng đa sắc tộc so với các phương pháp truyền thống là giúp xác định những người mang gen không nắm rõ nguồn gốc chủng tộc/sắc tộc của mình hoặc có nguồn gốc đa sắc tộc, do đó họ không nhận thức được nguy cơ di truyền bệnh cho thế hệ sau. Một lợi ích khác là khả năng sàng lọc nhiều bệnh lý Mendel chỉ trong một xét nghiệm duy nhất, bao gồm cả các bệnh hiếm gặp thường không có tiền sử gia đình. (Xem thêm phần ‘Lợi ích’ ở dưới.)
Tác hại và hạn chế – Một số hạn chế bao gồm (xem ‘Tác hại và hạn chế’ ở dưới):
- Các bảng danh mục từ các phòng xét nghiệm thương mại có thể bao gồm một số bệnh lý chỉ gây biến chứng sức khỏe nhẹ đến trung bình thay vì nghiêm trọng (ví dụ: biến thể gen methylenetetrahydrofolate reductase [MTHFR]), có kiểu hình biến thiên nhiều hoặc chưa được định nghĩa rõ ràng (ví dụ: bệnh nhiễm sắt di truyền – hereditary hemochromatosis), hoặc khởi phát ở tuổi trưởng thành (ví dụ: xét nghiệm BRCA1/BRCA2 cho ung thư vú và buồng trứng di truyền).
- Tần suất của một số bệnh lý chưa được xác định trong quần thể chung hoặc trong các nhóm sắc tộc cụ thể, khiến việc tính toán nguy cơ còn lại sau một kết quả xét nghiệm dương tính trở nên không chắc chắn.
- Có thể báo cáo các biến thể chưa rõ ý nghĩa lâm sàng (VUS) hoặc các phát hiện tình cờ, ngoài dự kiến.
- Không phát hiện được các biến thể gây bệnh riêng biệt hoặc độc nhất (private variants).
- Phát hiện các biến thể gây ra rủi ro sức khỏe cho chính người mang gen.
Các bảng danh mục sàng lọc – Nhiều chiến lược cho các bảng sàng lọc người mang gen mở rộng đã được đề xuất, nhưng hiện chưa có một quy trình thống nhất hay chuẩn hóa nào được coi là thực hành tốt nhất. Tuy nhiên, các hướng dẫn chung đã được xây dựng để mô tả các loại bệnh lý nên và không nên đưa vào sàng lọc. Nhìn chung, sàng lọc phù hợp nhất đối với các bệnh lý có đặc điểm: khởi phát trong thời kỳ bào thai, sơ sinh hoặc thời thơ ấu; có kiểu gen và kiểu hình rõ ràng; tần suất người mang gen trong quần thể sàng lọc cao; gây suy giảm nhận thức hoặc thể chất; cần can thiệp y tế hoặc phẫu thuật lớn trong suốt cuộc đời, và/hoặc làm giảm kỳ vọng sống.
Các hiệp hội chuyên khoa khuyến cáo không nên sàng lọc các bệnh lý thường có kiểu hình khởi phát ở người trưởng thành mà xét nghiệm phân tử không thể phân biệt được thời điểm khởi phát (trẻ em hay người lớn), các biến thể có tần suất allele cao nhưng độ thâm nhập kiểu hình thấp, hoặc những trường hợp mà các kỹ thuật sàng lọc phi phân tử mang lại hiệu quả cao hơn. (Xem thêm phần ‘Những bệnh lý nào nên đưa vào bảng sàng lọc người mang gen?’ và ‘Những bệnh lý nào không nên sàng lọc?’ ở dưới.)