TÓM TẮT
Thuật ngữ – Người có năng khiếu là những cá nhân có khả năng xuất chúng trong một hoặc nhiều lĩnh vực cụ thể (ví dụ: toán học, âm nhạc, thể thao). Định nghĩa về năng khiếu của Bộ Giáo dục Hoa Kỳ (bảng 1) là định nghĩa được chấp nhận rộng rãi nhất bởi các nhà nghiên cứu và những người thực hành trong lĩnh vực này. (Xem mục ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)
Năng khiếu trí tuệ – Việc phát triển năng khiếu là một quá trình lâu dài, cần được thúc đẩy thông qua việc phát hiện sớm, sự hỗ trợ và khích lệ từ người chăm sóc, cũng như các giáo viên và cố vấn có kỳ vọng cao đối với học sinh. Học sinh năng khiếu cần được đặt ra những thử thách phù hợp để duy trì hứng thú và đạt thành tích cao. Những trẻ không được thử thách đầy đủ có thể phát triển các hành vi kém thích nghi, gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần (ví dụ: trầm cảm) và/hoặc thất bại trong học tập. Việc thiếu những thử thách cần thiết có thể cản trở sự phát triển tự tin và dẫn đến thói quen học tập kém. (Xem mục ‘Nguyên tắc chung’ ở dưới.)
Các cơ hội giáo dục dành cho học sinh năng khiếu có sự khác biệt tùy theo từng địa phương. (Xem mục ‘Khả năng can thiệp’ ở dưới.)
Chương trình giáo dục cho trẻ có năng khiếu học thuật hoặc trí tuệ nên được quyết định dựa trên từng trường hợp cụ thể. Trong các nghiên cứu thực nghiệm có đối chứng, phương pháp học vượt cấp (acceleration) và làm giàu kiến thức (enrichment) đã mang lại hiệu quả trong việc nâng cao thành tích học tập. (Xem mục ‘Các loại hình can thiệp’ ở dưới.)
Đối với học sinh vừa có năng khiếu vừa mắc rối loạn học tập, phương án lý tưởng là kết hợp giữa làm giàu kiến thức và/hoặc học vượt cấp ở những lĩnh vực thế mạnh, đồng thời thực hiện can thiệp khắc phục ở những lĩnh vực còn yếu. (Xem mục ‘Năng khiếu kèm rối loạn học tập’ ở dưới.)
Năng khiếu ngoài học thuật – Năng khiếu trong các lĩnh vực như nghệ thuật, âm nhạc, thể thao và các lĩnh vực khác thường do các chuyên gia được đào tạo trong chính chuyên ngành đó đảm nhận. Phương pháp tiếp cận cho mỗi trẻ sẽ thay đổi tùy thuộc vào người cố vấn hoặc giáo viên hướng dẫn. (Xem mục ‘Năng khiếu ngoài học thuật’ ở dưới.)
Vai trò của người cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu – Bác sĩ hoặc người cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn dự phòng và hỗ trợ trẻ năng khiếu cùng gia đình. Họ cũng có thể theo dõi những điểm yếu hoặc nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến đặc điểm năng khiếu của trẻ. (Xem mục ‘Vai trò của người cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu’ ở dưới.)
Tiên lượng – Các nghiên cứu dọc trên trẻ được xác định là có trí tuệ vượt trội ở bậc tiểu học cho thấy, nhìn chung, nhóm trẻ này tiếp tục đạt được năng lực ở mức tương đối cao. Tuy nhiên, vẫn có sự khác biệt tùy theo từng cá nhân. (Xem mục ‘Tiên lượng’ ở dưới.)